लेजर शीतलन: Difference between revisions

From Vigyanwiki
(Created page with "{{Short description|Class of methods for cooling atoms to very low temperatures}} File:Doppler laser cooling.svg|thumb|upright|200px|डॉपलर लेजर कूल...")
 
No edit summary
 
(10 intermediate revisions by 3 users not shown)
Line 1: Line 1:
{{Short description|Class of methods for cooling atoms to very low temperatures}}
{{Short description|Class of methods for cooling atoms to very low temperatures}}
[[File:Doppler laser cooling.svg|thumb|upright|200px|डॉपलर लेजर कूलिंग का सरलीकृत सिद्धांत:
[[File:Doppler laser cooling.svg|thumb|upright|200px|डॉपलर लेजर शीतलन का सरलीकृत सिद्धांत:
{|
{|
!valign="top"|1
!valign="top"|1
|A stationary atom sees the laser neither red- nor blue-shifted and does not absorb the photon.
|स्थिर परमाणु लेजर को न तो लाल देखता है और न ही नीला-स्थानांतरित होता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है।
|-
|-
!valign="top"|2
!valign="top"|2
|An atom moving away from the laser sees it red-shifted and does not absorb the photon.
|लेज़र से दूर जाने वाला परमाणु इसे लाल-स्थानांतरित देखता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है।
|-
|-
!valign="top"|3.1
!valign="top"|3.1
|An atom moving towards the laser sees it blue-shifted and absorbs the photon, slowing the atom.
|लेज़र की ओर बढ़ने वाला परमाणु इसे नीला-शिफ्टेड देखता है और फोटॉन को अवशोषित कर लेता है, जिससे परमाणु धीमा हो जाता है।
|-
|-
!valign="top"|3.2
!valign="top"|3.2
|The photon excites the atom, moving an electron to a higher quantum state.
|फोटॉन परमाणु को उत्तेजित करता है, इलेक्ट्रॉन को उच्च क्वांटम अवस्था में ले जाता है।
|-
|-
!valign="top"|3.3
!valign="top"|3.3
|The atom re-emits a photon. As its direction is random, there is no net change in momentum over many absorption-emission cycles.
|परमाणु फोटॉन को पुनः उत्सर्जित करता है। चूंकि इसकी दिशा यादृच्छिक है, इसलिए कई अवशोषण-उत्सर्जन चक्रों में गति में कोई शुद्ध परिवर्तन नहीं होता है।
|}]]लेजर कूलिंग में कई तकनीकें शामिल हैं जिनमें परमाणुओं, [[अणु]]ओं और छोटे यांत्रिक प्रणालियों को ठंडा किया जाता है, जो अक्सर पूर्ण शून्य के करीब [[तापमान]] तक पहुंचते हैं। [[लेज़र]] कूलिंग तकनीक इस तथ्य पर निर्भर करती है कि जब कोई वस्तु (आमतौर पर एक परमाणु) एक फोटॉन (प्रकाश का एक कण) को अवशोषित और पुन: उत्सर्जित करती है तो उसकी [[गति]] बदल जाती है। कणों के समूह के लिए, उनका [[थर्मोडायनामिक तापमान]] उनके वेग में भिन्नता के समानुपाती होता है। अर्थात्, कणों के बीच अधिक सजातीय वेग कम तापमान से मेल खाते हैं। लेजर शीतलन तकनीक कणों के समूह के वेग वितरण को संपीड़ित करने के लिए प्रकाश के उपरोक्त यांत्रिक प्रभाव के साथ [[परमाणु स्पेक्ट्रोस्कोपी]] को जोड़ती है, जिससे कणों को ठंडा किया जाता है।
|}]]'''लेजर शीतलन''' में कई प्रौद्योगिकी सम्मिलित हैं जिनमें परमाणुओं, [[अणु]]ओं और छोटे यांत्रिक प्रणालियों को ठंडा किया जाता है, जो प्रायः पूर्ण शून्य के निकट [[तापमान]] तक पहुंचते हैं। [[लेज़र]] शीतलन प्रौद्योगिकी इस तथ्य पर निर्भर करती है कि जब कोई वस्तु (सामान्यतः परमाणु) फोटॉन (प्रकाश का कण) को अवशोषित और पुन: उत्सर्जित करती है तो उसकी [[गति]] परिवर्तित हो जाती है। कणों के समूह के लिए, उनका [[थर्मोडायनामिक तापमान|ऊष्मप्रवैगिकी तापमान]] उनके वेग में भिन्नता के समानुपाती होता है। अर्थात्, कणों के मध्य अधिक सजातीय वेग कम तापमान से युग्मित होते हैं। लेजर शीतलन प्रौद्योगिकी कणों के समूह के वेग वितरण को संपीड़ित करने के लिए प्रकाश के उपरोक्त यांत्रिक प्रभाव के साथ [[परमाणु स्पेक्ट्रोस्कोपी]] को जोड़ती है, जिससे कणों को ठंडा किया जाता है।
 
1997 में [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] [[ सी भुजा ]], [[ स्टीवन चु ]] और [[विलियम डैनियल फिलिप्स]] को लेजर प्रकाश के साथ परमाणुओं को ठंडा करने और फंसाने के तरीकों के विकास के लिए प्रदान किया गया था।<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html | access-date = 9 October 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081007171154/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html | archive-date = 7 October 2008 | url-status = live }}</ref>


1997 में [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] [[ सी भुजा |क्लाउड कोहेन-तन्नौदजी,]] [[ स्टीवन चु |स्टीवन चू]] और [[विलियम डैनियल फिलिप्स]] को लेजर प्रकाश के साथ परमाणुओं को ठंडा करने और शांत करने की विधि के विकास के लिए प्रदान किया गया था।<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html | access-date = 9 October 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081007171154/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html | archive-date = 7 October 2008 | url-status = live }}</ref>


== इतिहास ==
== इतिहास ==


=== [[विकिरण दबाव]] ===
=== [[विकिरण दबाव]] ===
विकिरण दबाव वह बल है जो [[विद्युत]] चुम्बकीय विकिरण पदार्थ पर लगाता है। 1873 में मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकत्व पर अपना ग्रंथ प्रकाशित किया जिसमें उन्होंने विकिरण दबाव की भविष्यवाणी की। <ref name="Maxwell1873">
विकिरण दबाव वह बल है जो [[विद्युत]] चुम्बकीय विकिरण पदार्थ पर लगाता है। 1873 में मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकत्व पर अपना ग्रंथ प्रकाशित किया जिसमें उन्होंने विकिरण दबाव की भविष्यवाणी की है।<ref name="Maxwell1873">
{{cite book| title=A Treatise on Electricity and Magnetism (1st edition), II.| first=J.C.| last=Maxwell| year=1873| location=Oxford| pages=391}}
{{cite book| title=A Treatise on Electricity and Magnetism (1st edition), II.| first=J.C.| last=Maxwell| year=1873| location=Oxford| pages=391}}
</ref> इस बल का प्रायोगिक तौर पर पहली बार प्रदर्शन [[पेट्र लेबेडेव]] द्वारा किया गया था और 1900 में पेरिस में एक सम्मेलन में इसकी रिपोर्ट दी गई थी, <ref name="Lebedev1900">
</ref> [[पेट्र लेबेडेव|लेबेडेव]] द्वारा प्रथम बार बल का प्रयोगात्मक प्रदर्शन किया गया था और 1900 में पेरिस में सम्मेलन में इसकी रिपोर्ट दी गई थी,<ref name="Lebedev1900">
{{cite conference| url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2019/04/epn2019504p15.pdf| title=Les forces de Maxwell-Bartoli dues à la pression de la lumière| first=Pyotr| last=Lebedew| year=1900| conference=Rapports présentés au Congrès International de Physique | volume=2| location=Paris| pages=133}}
{{cite conference| url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2019/04/epn2019504p15.pdf| title=Les forces de Maxwell-Bartoli dues à la pression de la lumière| first=Pyotr| last=Lebedew| year=1900| conference=Rapports présentés au Congrès International de Physique | volume=2| location=Paris| pages=133}}
</ref> और बाद में 1901 में अधिक विस्तार से प्रकाशित हुआ।<ref name="Lebedew1901">
</ref> और अंत में 1901 में अधिक विस्तार से प्रकाशित किया गया था।<ref name="Lebedew1901">
{{cite journal
{{cite journal
  |last=Lebedew |first=P.
  |last=Lebedew |first=P.
Line 38: Line 37:
  |doi=10.1002/andp.19013111102
  |doi=10.1002/andp.19013111102
|url=https://zenodo.org/record/1424005
|url=https://zenodo.org/record/1424005
  }}</ref> लेबेदेवा के माप के बाद [[अर्नेस्ट फॉक्स निकोल्स]] और [[गॉर्डन फेरी हल]] ने भी 1901 में विकिरण दबाव के बल का प्रदर्शन किया,<ref name="Nichols1901">
  }}</ref> लेबेडेव के माप के पश्चात [[अर्नेस्ट फॉक्स निकोल्स]] और [[गॉर्डन फेरी हल]] ने भी 1901 में विकिरण दबाव के बल का प्रदर्शन किया,<ref name="Nichols1901">
{{Cite journal|last1=Nichols |first1=E.F. |last2=Hull |first2=G.F. |title=A Preliminary Communication on the Pressure of Heat and Light Radiation|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevSeriesI.13.307|journal=Physical Review |series=Series I |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.13.307 |year=1901|volume=13 |issue=5 |pages=307–320 |bibcode=1901PhRvI..13..307N }}
{{Cite journal|last1=Nichols |first1=E.F. |last2=Hull |first2=G.F. |title=A Preliminary Communication on the Pressure of Heat and Light Radiation|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevSeriesI.13.307|journal=Physical Review |series=Series I |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.13.307 |year=1901|volume=13 |issue=5 |pages=307–320 |bibcode=1901PhRvI..13..307N }}
</ref> 1903 में रिपोर्ट की गई एक परिष्कृत माप के साथ।  <ref name="Nichols1">
</ref> और 1903 में परिष्कृत माप की रिपोर्ट दी गई थी।<ref name="Nichols1">
{{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation . (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=26–50| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.26| journal=Physical Review|issue=1 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.26 |bibcode=1903PhRvI..17...26N }}
{{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation . (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=26–50| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.26| journal=Physical Review|issue=1 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.26 |bibcode=1903PhRvI..17...26N }}
</ref>
</ref><ref name="Nichols2">
<ref name="Nichols2">
{{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation. (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=91–104| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.91| journal=Physical Review|issue=2 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.91 |bibcode=1903PhRvI..17...91N }}
{{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation. (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=91–104| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.91| journal=Physical Review|issue=2 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.91 |bibcode=1903PhRvI..17...91N }}
</ref> 1933 में, ओटो फ्रिस्क ने प्रकाश के साथ सोडियम परमाणुओं की एक परमाणु किरण को विक्षेपित किया।
</ref>  
 
1933 में, ओटो फ्रिस्क ने प्रकाश के साथ सोडियम परमाणुओं की परमाणु किरण को विक्षेपित किया।
   <ref name="Frisch">
   <ref name="Frisch">
{{Cite journal|last=Frisch|first=R. |title= Experimenteller Nachweis des Einsteinschen Strahlungsrückstoßes |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340182| year=1933 | pages=42–48| volume=86 | journal=Zeitschrift für Physik|issue=1–2 |doi=10.1007/BF01340182 |bibcode=1933ZPhy...86...42F |s2cid=123038196 }}
{{Cite journal|last=Frisch|first=R. |title= Experimenteller Nachweis des Einsteinschen Strahlungsrückstoßes |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340182| year=1933 | pages=42–48| volume=86 | journal=Zeitschrift für Physik|issue=1–2 |doi=10.1007/BF01340182 |bibcode=1933ZPhy...86...42F |s2cid=123038196 }}
</ref> यह गुंजयमान अवशोषक पर कार्य करने वाले विकिरण दबाव का पहला एहसास था।
</ref> यह प्रतिध्वनित अवशोषक पर कार्य करने वाले विकिरण दबाव का प्रथम अनुभव था।


=== लेजर कूलिंग प्रस्ताव ===
=== लेजर शीतलन प्रस्ताव ===
परमाणु हेरफेर प्रयोगों में लेज़रों की शुरूआत ने 1970 के दशक के मध्य में लेज़र शीतलन प्रस्तावों के आगमन के रूप में कार्य किया। लेजर कूलिंग को 1975 में दो अलग-अलग अनुसंधान समूहों द्वारा अलग से प्रस्तावित किया गया था: थियोडोर डब्ल्यू. हैनश|हैनश और [[आर्थर लियोनार्ड शॉलो]], और [[डेविड वाइनलैंड]] और [[हंस जॉर्ज डेहमेल्ट]]दोनों प्रस्तावों ने विकिरण बलों के साथ परमाणुओं में गर्मी-आधारित [[वेग]] को धीमा करने की एक प्रक्रिया की रूपरेखा तैयार की।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Phillips|first=William D.|title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms|journal=Reviews of Modern Physics|volume=70|issue=3|pages=721–741|doi=10.1103/revmodphys.70.721|bibcode=1998RvMP...70..721P|year=1998|doi-access=free}}</ref> हैन्श और शॉलो के पेपर में, प्रकाश को प्रतिबिंबित करने वाली किसी भी वस्तु पर विकिरण दबाव के प्रभाव का वर्णन किया गया है। वह अवधारणा तब गैस में परमाणुओं के ठंडा होने से जुड़ी थी।<ref>{{cite journal |last1=Hänsch |first1=T.W. |last2=Schawlow |first2=A.L. |title=लेजर विकिरण द्वारा गैसों को ठंडा करना|journal=Optics Communications |date=January 1975 |volume=13 |issue=1 |pages=68–69 |doi=10.1016/0030-4018(75)90159-5 |bibcode=1975OptCo..13...68H |doi-access=free }}</ref> लेज़र कूलिंग के ये शुरुआती प्रस्ताव केवल प्रकीर्णन बल, विकिरण दबाव का नाम, पर निर्भर थे।
परमाणु परिवर्तन प्रयोगों में लेज़रों के प्रारम्भ ने 1970 के दशक के मध्य में लेज़र शीतलन प्रस्तावों के आगमन के रूप में कार्य किया। लेजर शीतलन को 1975 में दो भिन्न-भिन्न अनुसंधान समूहों द्वारा विभिन्न प्रकार से प्रस्तावित किया गया था: हैन्श और [[आर्थर लियोनार्ड शॉलो]], और [[डेविड वाइनलैंड]] और [[हंस जॉर्ज डेहमेल्ट]] द्वारा प्रस्तावित किया गया था। दोनों प्रस्तावों ने विकिरण बलों के साथ परमाणुओं में ऊष्मा-आधारित [[वेग]] को धीमा करने की प्रक्रिया की रूपरेखा प्रस्तुत की गई थी।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Phillips|first=William D.|title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms|journal=Reviews of Modern Physics|volume=70|issue=3|pages=721–741|doi=10.1103/revmodphys.70.721|bibcode=1998RvMP...70..721P|year=1998|doi-access=free}}</ref> हैन्श और शॉलो के पेपर में, प्रकाश को प्रतिबिंबित करने वाली किसी भी वस्तु पर विकिरण दबाव के प्रभाव का वर्णन किया गया है। वह अवधारणा तब गैस में परमाणुओं के ठंडा होने से जुड़ी थी।<ref>{{cite journal |last1=Hänsch |first1=T.W. |last2=Schawlow |first2=A.L. |title=लेजर विकिरण द्वारा गैसों को ठंडा करना|journal=Optics Communications |date=January 1975 |volume=13 |issue=1 |pages=68–69 |doi=10.1016/0030-4018(75)90159-5 |bibcode=1975OptCo..13...68H |doi-access=free }}</ref> लेज़र शीतलन के ये प्रारंभिक प्रस्ताव केवल प्रकीर्णन बल, विकिरण दबाव के नाम, पर निर्भर थे।


1970 के दशक के उत्तरार्ध में, [[आर्थर अश्किन]] ने बताया कि कैसे विकिरण बलों का उपयोग परमाणुओं को ठंडा करने और फंसाने के लिए किया जा सकता है।<ref name=":2">
1970 के दशक के उत्तरार्ध में, [[आर्थर अश्किन|आर्थर एश्किन]] ने बताया कि कैसे विकिरण बलों का उपयोग परमाणुओं को ठंडा करने और ट्रैप के लिए किया जा सकता है।<ref name=":2">
{{Cite journal|last=Adams and Riis|first=Charles S. and Erling|title=Laser Cooling and Manipulation of Neutral Particles|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf|journal=New Optics}}
{{Cite journal|last=Adams and Riis|first=Charles S. and Erling|title=Laser Cooling and Manipulation of Neutral Particles|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf|journal=New Optics}}
</ref> उन्होंने इस बात पर जोर दिया कि कैसे यह प्रक्रिया जाल से निकले परमाणुओं के बिना लंबे [[स्पेक्ट्रोस्कोपी]] माप की अनुमति दे सकती है और विभिन्न परमाणुओं के बीच बातचीत का अध्ययन करने के लिए [[ प्रकाशिकी ]] जाल के ओवरलैपिंग का प्रस्ताव रखा।<ref>{{Cite journal|last=Ashkin|first=A.|title=अनुनाद विकिरण दबाव द्वारा परमाणुओं को फँसाना|journal=Physical Review Letters|volume=40|issue=12|pages=729–732|doi=10.1103/physrevlett.40.729|bibcode=1978PhRvL..40..729A|year=1978|doi-access=free}}</ref>
</ref> उन्होंने इस विषय पर महत्त्व दिया कि कैसे यह प्रक्रिया ट्रैप से निकले परमाणुओं के बिना लंबे [[स्पेक्ट्रोस्कोपी]] माप की अनुमति दे सकती है और विभिन्न परमाणुओं के मध्य इंटरैक्टिव अध्ययन के लिए[[ प्रकाशिकी ]]ट्रैप के ओवरलैपिंग का प्रस्ताव दिया।<ref>{{Cite journal|last=Ashkin|first=A.|title=अनुनाद विकिरण दबाव द्वारा परमाणुओं को फँसाना|journal=Physical Review Letters|volume=40|issue=12|pages=729–732|doi=10.1103/physrevlett.40.729|bibcode=1978PhRvL..40..729A|year=1978|doi-access=free}}</ref>


'''प्रारंभिक अनुभूति'''


=== प्रारंभिक अहसास ===
1978 में एश्किन के पत्र का सूक्ष्मता से अनुसरण करते हुए, दो शोध समूहों: वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स, और न्यूहौसर, होहेनस्टैट, टॉस्चेक और डेहमेल्ट ने उस कार्य को और परिष्कृत किया था।<ref name=":0" /> विशेष रूप से, वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स स्पेक्ट्रोस्कोपी के सुधार से चिंतित थे। समूह ने विकिरण दबाव का उपयोग करके प्रक्रिया के माध्यम से प्रयोगात्मक रूप से परमाणुओं के ठंडा होने का प्रदर्शन करने के विषय में लिखा। वे ऑप्टिकल ट्रैप में विकिरण दबाव का उपयोग करने के लिए प्राथमिकता का दृष्टांत देते हैं, फिर भी [[डॉपलर प्रभाव]] की उपस्थिति के कारण पिछले मॉडल की अप्रभावीता की आलोचना करते हैं। प्रभाव को कम करने के प्रयास में, उन्होंने कमरे के तापमान से नीचे [[ मैगनीशियम |मैगनीशियम]] आयनों को ठंडा करने का वैकल्पिक उपाय प्रारम्भ किया था।<ref>{{Cite journal|last1=Wineland|first1=D. J.|last2=Drullinger|first2=R. E.|last3=Walls|first3=F. L.|title=बाध्य अनुनाद अवशोषकों का विकिरण-दबाव शीतलन|journal=Physical Review Letters|volume=40|issue=25|pages=1639–1642|doi=10.1103/physrevlett.40.1639|bibcode=1978PhRvL..40.1639W|year=1978|doi-access=free}}</ref> मैग्नीशियम आयनों को समाहित करने के लिए विद्युत चुम्बकीय ट्रैप का उपयोग करते हुए, उन्होंने परमाणुओं की अनुनाद [[आवृत्ति]] के कठिन चरण से बाहर लेजर के साथ उन पर बमबारी की थी।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Bardi|first=Jason Socrates|date=2008-04-02|title=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms|url=https://physics.aps.org/story/v21/st11|journal=Physics|language=en-US|volume=21|doi=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> दोनों समूहों के शोध ने प्रकाश के यांत्रिक गुणों को चित्रित करने का कार्य किया था।<ref name=":0" /> इस समय के निकट, लेजर शीतलन प्रौद्योगिकी ने तापमान को लगभग 40 [[केल्विन]] तक कम करने की अनुमति दी थी।
1978 में एश्किन के पत्र का बारीकी से अनुसरण करते हुए, दो शोध समूहों: वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स, और न्यूहौसर, होहेनस्टैट, टॉस्चेक और डेहमेल्ट ने उस काम को और परिष्कृत किया।<ref name=":0" />विशेष रूप से, वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स स्पेक्ट्रोस्कोपी के सुधार से चिंतित थे। समूह ने विकिरण दबाव का उपयोग करके एक प्रक्रिया के माध्यम से प्रयोगात्मक रूप से परमाणुओं के ठंडा होने का प्रदर्शन करने के बारे में लिखा। वे ऑप्टिकल ट्रैप में विकिरण दबाव का उपयोग करने के लिए एक प्राथमिकता का हवाला देते हैं, फिर भी [[डॉपलर प्रभाव]] की उपस्थिति के कारण पिछले मॉडल की अप्रभावीता की आलोचना करते हैं। प्रभाव को कम करने के प्रयास में, उन्होंने कमरे के तापमान से नीचे [[ मैगनीशियम ]] आयनों को ठंडा करने का एक वैकल्पिक उपाय लागू किया।<ref>{{Cite journal|last1=Wineland|first1=D. J.|last2=Drullinger|first2=R. E.|last3=Walls|first3=F. L.|title=बाध्य अनुनाद अवशोषकों का विकिरण-दबाव शीतलन|journal=Physical Review Letters|volume=40|issue=25|pages=1639–1642|doi=10.1103/physrevlett.40.1639|bibcode=1978PhRvL..40.1639W|year=1978|doi-access=free}}</ref> मैग्नीशियम आयनों को समाहित करने के लिए विद्युत चुम्बकीय जाल का उपयोग करते हुए, उन्होंने परमाणुओं की अनुनाद [[आवृत्ति]] से बमुश्किल चरण से बाहर लेजर के साथ उन पर बमबारी की।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Bardi|first=Jason Socrates|date=2008-04-02|title=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms|url=https://physics.aps.org/story/v21/st11|journal=Physics|language=en-US|volume=21|doi=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> दोनों समूहों के शोध ने प्रकाश के यांत्रिक गुणों को चित्रित करने का काम किया।<ref name=":0" />इस समय के आसपास, लेजर शीतलन तकनीकों ने तापमान को लगभग 40 [[केल्विन]] तक कम करने की अनुमति दी थी।


लेज़र कूलिंग आयनों पर वाइनलैंड के काम से प्रभावित होकर, विलियम डैनियल फिलिप्स ने लेज़र कूल न्यूट्रल परमाणुओं पर समान सिद्धांत लागू किए। 1982 में, उन्होंने पहला पेपर प्रकाशित किया जिसमें तटस्थ परमाणुओं को लेजर से ठंडा किया गया।<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=William |title=एक परमाणु किरण का लेजर मंदी|journal=Physical Review Letters |date=1 March 1982 |volume=48 |issue=9 |pages=596–599 |doi=10.1103/PhysRevLett.48.596 |bibcode=1982PhRvL..48..596P |doi-access=free }}</ref> उपयोग की जाने वाली प्रक्रिया को अब [[ज़ीमन धीमा]] के रूप में जाना जाता है और यह परमाणु किरण को धीमा करने की एक मानक तकनीक है।
लेज़र शीतलन आयनों पर वाइनलैंड के कार्य से प्रभावित होकर, विलियम डैनियल फिलिप्स ने लेज़र कूल न्यूट्रल परमाणुओं पर समान सिद्धांत प्रारम्भ किए थे। 1982 में, उन्होंने प्रथम पेपर प्रकाशित किया जिसमें तटस्थ परमाणुओं को लेजर से ठंडा किया गया था।<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=William |title=एक परमाणु किरण का लेजर मंदी|journal=Physical Review Letters |date=1 March 1982 |volume=48 |issue=9 |pages=596–599 |doi=10.1103/PhysRevLett.48.596 |bibcode=1982PhRvL..48..596P |doi-access=free }}</ref> उपयोग की जाने वाली प्रक्रिया को अब [[ज़ीमन धीमा|ज़ीमैन स्लोअर]] के रूप में जाना जाता है और यह परमाणु किरण को धीमा करने की मानक प्रौद्योगिकी है।


=== आधुनिक प्रगति ===
=== आधुनिक प्रगति ===
Line 67: Line 67:
==== परमाणु ====
==== परमाणु ====


विद्युत द्विध्रुव संक्रमण के लिए डॉपलर शीतलन सीमा आम तौर पर सैकड़ों माइक्रोकेल्विन में होती है। 1980 के दशक में इस सीमा को न्यूनतम प्राप्य तापमान के रूप में देखा गया था। तब आश्चर्य हुआ जब सोडियम परमाणुओं को 43 माइक्रोकेल्विन तक ठंडा किया गया जबकि उनकी डॉपलर शीतलन सीमा 240 माइक्रोकेल्विन है,<ref>{{cite journal |author1=Paul D. Lett |author2= Richard N. Watts |author3=Christoph I. Westbrook |author4= William D. Phillips |author5=A. Winnicki |author6= Phillip L. Gould |author7= Harold J. Metcalf | title=डॉपलर सीमा से नीचे लेजर कूल्ड परमाणुओं का अवलोकन| journal=PRL | year=1988 |volume= 61 |issue= 2 |pages= 169–172 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.169}}</ref> नए निम्न स्तर को लेजर ध्रुवीकरण के संयोजन में अधिक परमाणु राज्यों को जोड़कर समझाया गया था। लेज़र कूलिंग की पिछली अवधारणाएँ बहुत सरल होने का निर्णय लिया गया था।<ref name=":1" />70 और 80 के दशक में प्रमुख लेजर कूलिंग सफलताओं ने पहले से मौजूद तकनीक में कई सुधार किए और पूर्ण शून्य से थोड़ा ऊपर तापमान के साथ नई खोजें कीं। परमाणु घड़ियों को अधिक सटीक बनाने और स्पेक्ट्रोस्कोपिक माप में सुधार करने के लिए शीतलन प्रक्रियाओं का उपयोग किया गया, और अल्ट्राकोल्ड तापमान पर पदार्थ की एक नई स्थिति का अवलोकन किया गया।<ref name=":2" /><ref name=":1" />पदार्थ की नई अवस्था, बोस-आइंस्टीन कंडेनसेट, 1995 में [[एरिक एलिन कॉर्नेल]], [[कार्ल वाइमन]] और [[वोल्फगैंग केटरले]] द्वारा देखी गई थी।<ref>{{cite journal |last1=Chin |first1=Cheng |title=अल्ट्राकोल्ड परमाणु गैसें मजबूत हो रही हैं|journal=National Science Review |date=1 June 2016 |volume=3 |issue=2 |pages=168–170 |doi=10.1093/nsr/nwv073 |doi-access=free }}</ref>
विद्युत द्विध्रुव संक्रमण के लिए डॉपलर शीतलन सीमा सामान्यतः सैकड़ों माइक्रोकेल्विन में होती है। 1980 के दशक में इस सीमा को न्यूनतम प्राप्य तापमान के रूप में देखा गया था। तब आश्चर्य हुआ जब सोडियम परमाणुओं को 43 माइक्रोकेल्विन तक ठंडा किया गया जबकि उनकी डॉपलर शीतलन सीमा 240 माइक्रोकेल्विन थी,<ref>{{cite journal |author1=Paul D. Lett |author2= Richard N. Watts |author3=Christoph I. Westbrook |author4= William D. Phillips |author5=A. Winnicki |author6= Phillip L. Gould |author7= Harold J. Metcalf | title=डॉपलर सीमा से नीचे लेजर कूल्ड परमाणुओं का अवलोकन| journal=PRL | year=1988 |volume= 61 |issue= 2 |pages= 169–172 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.169}}</ref> लेजर ध्रुवीकरण के संयोजन में अधिक परमाणु अवस्था को जोड़कर समझाया गया था। लेज़र शीतलन की पिछली अवधारणाएँ अधिक सरल मानी गई थीं।<ref name=":1" /> 70 और 80 के दशक में प्रमुख लेजर शीतलन सफलताओं ने पूर्व से उपस्थित प्रौद्योगिकी में कई सुधार किए और पूर्ण शून्य से थोड़ा ऊपर तापमान के साथ नए शोध किये थे। शीतलन प्रक्रियाओं का उपयोग परमाणु घड़ियों को अधिक त्रुटिहीन बनाने और स्पेक्ट्रोस्कोपिक माप में सुधार करने के लिए किया गया था, और अल्ट्राकोल्ड तापमान पर पदार्थ की नई स्थिति का अवलोकन किया गया था।<ref name=":2" /><ref name=":1" /> पदार्थ की नई अवस्था, बोस-आइंस्टीन कंडेनसेट, 1995 में [[एरिक एलिन कॉर्नेल|एरिक कॉर्नेल]], [[कार्ल वाइमन]] और [[वोल्फगैंग केटरले]] द्वारा देखी गई थी।<ref>{{cite journal |last1=Chin |first1=Cheng |title=अल्ट्राकोल्ड परमाणु गैसें मजबूत हो रही हैं|journal=National Science Review |date=1 June 2016 |volume=3 |issue=2 |pages=168–170 |doi=10.1093/nsr/nwv073 |doi-access=free }}</ref>
लेजर कूलिंग का उपयोग मुख्य रूप से [[अल्ट्राकोल्ड परमाणु]]ओं को बनाने के लिए किया गया था। उदाहरण के लिए, [[क्वांटम भौतिकी]] में प्रयोगों को पूर्ण शून्य के करीब करने की आवश्यकता होती है जहां बोस-आइंस्टीन संक्षेपण जैसे अद्वितीय क्वांटम प्रभाव देखे जा सकते हैं। [[ऑप्टिकल घड़ी]] प्रयोगों में लेजर कूलिंग भी एक प्राथमिक उपकरण है।
 
लेजर शीतलन का उपयोग मुख्य रूप से [[अल्ट्राकोल्ड परमाणु|अल्ट्राकोल्ड परमाणुओं]] को बनाने के लिए किया गया था। उदाहरण के लिए, [[क्वांटम भौतिकी]] में प्रयोगों को पूर्ण शून्य के निकट करने की आवश्यकता होती है जहां बोस-आइंस्टीन संक्षेपण जैसे अद्वितीय क्वांटम प्रभाव देखे जा सकते हैं। [[ऑप्टिकल घड़ी]] प्रयोगों में लेजर शीतलन भी प्राथमिक उपकरण है।


==== अणु ====
==== अणु ====
2010 में, येल की एक टीम ने एक डायटोमिक अणु को सफलतापूर्वक लेजर-ठंडा किया।<ref>{{cite journal |author1=E. S. Shuman |author2=J. F. Barry |author3=D. DeMille | title=एक द्विपरमाणुक अणु का लेजर शीतलन| journal=Nature | year=2010 | volume=467 |issue=7317 | pages=820–823 | doi=10.1038/nature09443 | pmid=20852614|arxiv = 1103.6004 |bibcode = 2010Natur.467..820S |s2cid=4430586 }}</ref> 2016 में, Max-Planck-Institut_für_Quantenoptik के एक समूह ने ऑप्टोइलेक्ट्रिक सिसिफ़स कूलिंग के माध्यम से [[formaldehyde]] को 420 μK तक सफलतापूर्वक ठंडा किया। <ref>[http://www.quantum-molecules.de/research.html#cooling Cooling] Quantum Molecules</ref> 2022 में, हार्वर्ड के एक समूह ने सफलतापूर्वक लेजर कूल्ड किया और CaOH को [[मैग्नेटो-ऑप्टिकल जाल]] में 720(40) μK तक फंसाया। <ref>{{cite journal |author1=N. B. Vilas |author2= C. Hallas |author3=L. Anderegg |author4=P. Robichaud |author5=A. Winnicki |author6=D. Mitra |author7=J. M. Doyle | title=पॉलीएटोमिक अणु का मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग और सब-डॉपलर कूलिंग| journal=Nature | year=2022 |volume= 606 |issue= 7912 |pages= 70–74 | doi=10.1038/s41586-022-04620-5 |pmid= 35650357 | arxiv = 2112.08349v1 |bibcode= 2022Natur.606...70V |s2cid= 245144894 }}</ref>
2010 में, येल की टीम ने डायटोमिक अणु को सफलतापूर्वक लेजर-कूल्ड किया।<ref>{{cite journal |author1=E. S. Shuman |author2=J. F. Barry |author3=D. DeMille | title=एक द्विपरमाणुक अणु का लेजर शीतलन| journal=Nature | year=2010 | volume=467 |issue=7317 | pages=820–823 | doi=10.1038/nature09443 | pmid=20852614|arxiv = 1103.6004 |bibcode = 2010Natur.467..820S |s2cid=4430586 }}</ref> 2016 में, एमपीक्यू के समूह ने ऑप्टोइलेक्ट्रिक सिसिफ़स शीतलन के माध्यम से [[formaldehyde|फॉर्मेल्डिहाइड]] को 420 μK तक सफलतापूर्वक ठंडा किया।<ref>[http://www.quantum-molecules.de/research.html#cooling Cooling] Quantum Molecules</ref> 2022 में, हार्वर्ड के समूह ने सफलतापूर्वक लेजर कूल्ड किया और CaOH को [[मैग्नेटो-ऑप्टिकल जाल|मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप]] में 720(40) μK तक ट्रैप्ड किया गया था।<ref>{{cite journal |author1=N. B. Vilas |author2= C. Hallas |author3=L. Anderegg |author4=P. Robichaud |author5=A. Winnicki |author6=D. Mitra |author7=J. M. Doyle | title=पॉलीएटोमिक अणु का मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग और सब-डॉपलर कूलिंग| journal=Nature | year=2022 |volume= 606 |issue= 7912 |pages= 70–74 | doi=10.1038/s41586-022-04620-5 |pmid= 35650357 | arxiv = 2112.08349v1 |bibcode= 2022Natur.606...70V |s2cid= 245144894 }}</ref>


'''यांत्रिक प्रणाली'''


==== यांत्रिक प्रणाली ====
2007 में, एमआईटी टीम ने मैक्रो-स्केल (1 ग्राम) ऑब्जेक्ट को 0.8 K तक सफलतापूर्वक लेजर-कूल्ड किया था।<ref>{{cite news |title=लेज़र-कूलिंग बड़ी वस्तु को पूर्ण शून्य के निकट लाती है|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/04/070406171036.htm |work=ScienceDaily }}</ref> 2011 में, कैलिफोर्निया इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी और वियना विश्वविद्यालय की टीम (10 माइक्रोन x 1 माइक्रोन) यांत्रिक वस्तु को उसकी क्वांटम ग्राउंड अवस्था में लेजर-कूल करने वाली प्रथम टीम बनी थी।<ref>[https://www.caltech.edu/about/news/caltech-team-uses-laser-light-cool-object-quantum-ground-state-1726 Caltech Team Uses Laser Light to Cool Object to Quantum Ground State]. Caltech.edu. Retrieved June 27, 2013. Updated 10/05/2011</ref>
2007 में, एक MIT टीम ने मैक्रो-स्केल (1 ग्राम) ऑब्जेक्ट को 0.8 K तक सफलतापूर्वक लेजर-कूल्ड किया।<ref>{{cite news |title=लेज़र-कूलिंग बड़ी वस्तु को पूर्ण शून्य के निकट लाती है|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/04/070406171036.htm |work=ScienceDaily }}</ref> 2011 में, कैलिफोर्निया इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी और वियना विश्वविद्यालय की एक टीम एक (10 माइक्रोन x 1 माइक्रोन) यांत्रिक वस्तु को उसकी क्वांटम ग्राउंड अवस्था में लेजर-कूल करने वाली पहली टीम बनी।<ref>[https://www.caltech.edu/about/news/caltech-team-uses-laser-light-cool-object-quantum-ground-state-1726 Caltech Team Uses Laser Light to Cool Object to Quantum Ground State]. Caltech.edu. Retrieved June 27, 2013. Updated 10/05/2011</ref>


== विधि ==
लेजर शीतलन का प्रथम उदाहरण, और अभी भी सबसे सामान्य विधि (इतना कि इसे अभी भी प्रायः 'लेजर शीतलन' के रूप में संदर्भित किया जाता है) [[डॉप्लर शीतलन]] है।


== तरीके ==
=== डॉपलर शीतलन ===
{{main|डॉप्लर शीतलन}}
[[File:Rubidium85 laser cooling.png|thumbnail|left|रूबिडियम-85 के मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग के लिए आवश्यक लेज़र: (a) और (b) अवशोषण (बिंदीदार रेखा पर लाल रंग का) और सहज उत्सर्जन चक्र दिखाते हैं, (c) और (d) निषिद्ध संक्रमण हैं, (e) ) दर्शाता है कि यदि कोई शीतलन लेज़र किसी परमाणु को F=3 अवस्था में उत्तेजित करता है, तो इसे गहरे निम्न हाइपरफाइन, F=2 अवस्था में क्षय होने की अनुमति दी जाती है, जो शीतलन प्रक्रिया को रोक देगा, यदि यह रिपम्पर लेज़र के लिए नहीं होता (f) ) है।]]डॉपलर शीतलन, जो सामान्यतः मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप देने के लिए चुंबकीय ट्रैपिंग बल के साथ होती है, लेजर शीतलन अब तक की सबसे सामान्य विधि है। इसका उपयोग अल्प घनत्व वाली गैसों को [[डॉपलर शीतलन सीमा]] तक ठंडा करने के लिए किया जाता है, जो रूबिडियम-85 के लिए लगभग 150 माइक्रोकेल्विन है।


लेजर कूलिंग का पहला उदाहरण, और अभी भी सबसे आम तरीका (इतना कि इसे अभी भी अक्सर 'लेजर कूलिंग' के रूप में संदर्भित किया जाता है) [[डॉप्लर शीतलन]] है।
डॉपलर शीतलन में, प्रारंभ में, प्रकाश की आवृत्ति को परमाणु में [[इलेक्ट्रॉनिक संक्रमण]] से थोड़ा नीचे ट्यून किया जाता है। चूँकि प्रकाश संक्रमण के लाल (अर्थात, अल्प आवृत्ति पर) पर ट्यून किया जाता है, डॉपलर प्रभाव के कारण, यदि परमाणु प्रकाश स्रोत की ओर बढ़ते हैं, तो वे अधिक फोटॉन को अवशोषित करेंगे। इस प्रकार यदि कोई दो विपरीत दिशाओं से प्रकाश प्रारम्भ करता है, तो परमाणु सदैव अपनी गति की दिशा के विपरीत संकेत करते हुए लेजर बीम से अधिक फोटॉन विस्तारित करते हैं। प्रत्येक प्रकीर्णन घटना में परमाणु फोटॉन के संवेग के समान संवेग लुप्त कर देता है। यदि परमाणु, जो अब उत्तेजित अवस्था में है, अनायास फोटॉन उत्सर्जित करता है, तो इसे उसी मात्रा में गति से किक किया जाएगा, किन्तु यादृच्छिक दिशा में किया जाता है। चूंकि प्रारंभिक गति परिवर्तन शुद्ध हानि (गति की दिशा के विपरीत) है, जबकि पश्चात का परिवर्तन यादृच्छिक है, अवशोषण और उत्सर्जन प्रक्रिया का संभावित परिणाम परमाणु की गति को अल्प करना है, और इसलिए इसकी गति - इसकी प्रारंभिक प्रदान की गई है गति फोटॉन को विस्तारित करने से उत्पन्न होने वाली पुनरावृत्ति गति से अधिक थी। यदि अवशोषण और उत्सर्जन को कई बार दोहराया जाता है, तो औसत गति और इसलिए परमाणु की [[गतिज ऊर्जा]] अल्प हो जाएगी। चूँकि परमाणुओं के समूह का तापमान औसत यादृच्छिक आंतरिक गतिज ऊर्जा का माप है, यह परमाणुओं को ठंडा करने के समान है।


=== डॉपलर शीतलन ===
=== एंटी-स्टोक्स शीतलन ===
{{main|Doppler cooling}}
[[File:Rubidium85 laser cooling.png|thumbnail|left|रूबिडियम-85 के मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग के लिए आवश्यक लेज़र: (ए) और (बी) अवशोषण (बिंदीदार रेखा पर लाल रंग का) और सहज उत्सर्जन चक्र दिखाते हैं, (सी) और (डी) निषिद्ध संक्रमण हैं, (ई) ) दर्शाता है कि यदि कोई कूलिंग लेज़र किसी परमाणु को F=3 अवस्था में उत्तेजित करता है, तो इसे गहरे निम्न हाइपरफाइन, F=2 अवस्था में क्षय होने की अनुमति दी जाती है, जो शीतलन प्रक्रिया को रोक देगा, यदि यह रिपम्पर लेज़र के लिए नहीं होता (f) ).]]डॉपलर कूलिंग, जो आमतौर पर मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप देने के लिए चुंबकीय ट्रैपिंग बल के साथ होती है, लेजर कूलिंग का अब तक का सबसे आम तरीका है। इसका उपयोग कम घनत्व वाली गैसों को [[डॉपलर शीतलन सीमा]] तक ठंडा करने के लिए किया जाता है, जो रूबिडियम-85 के लिए लगभग 150 विक: माइक्रोकेल्विन है।


डॉपलर कूलिंग में, प्रारंभ में, प्रकाश की आवृत्ति को परमाणु में [[इलेक्ट्रॉनिक संक्रमण]] से थोड़ा नीचे ट्यून किया जाता है। चूँकि प्रकाश संक्रमण के लाल (अर्थात, कम आवृत्ति पर) लेज़र से ट्यून हो रहा है, डॉपलर प्रभाव के कारण, यदि परमाणु प्रकाश स्रोत की ओर बढ़ते हैं, तो वे अधिक फोटॉन को अवशोषित करेंगे। इस प्रकार यदि कोई दो विपरीत दिशाओं से प्रकाश लागू करता है, तो परमाणु हमेशा अपनी गति की दिशा के विपरीत इंगित करते हुए लेजर बीम से अधिक फोटॉन बिखेरेंगे। प्रत्येक प्रकीर्णन घटना में परमाणु फोटॉन के संवेग के बराबर संवेग खो देता है। यदि परमाणु, जो अब उत्तेजित अवस्था में है, अनायास एक फोटॉन उत्सर्जित करता है, तो इसे उसी मात्रा में गति से किक किया जाएगा, लेकिन यादृच्छिक दिशा में। चूंकि प्रारंभिक गति परिवर्तन एक शुद्ध हानि (गति की दिशा के विपरीत) है, जबकि बाद का परिवर्तन यादृच्छिक है, अवशोषण और उत्सर्जन प्रक्रिया का संभावित परिणाम परमाणु की गति को कम करना है, और इसलिए इसकी गति - इसकी प्रारंभिक प्रदान की गई है गति एक फोटॉन को बिखेरने से उत्पन्न होने वाली पुनरावृत्ति गति से अधिक थी। यदि अवशोषण और उत्सर्जन को कई बार दोहराया जाता है, तो औसत गति और इसलिए परमाणु की [[गतिज ऊर्जा]] कम हो जाएगी। चूँकि परमाणुओं के समूह का तापमान औसत यादृच्छिक आंतरिक गतिज ऊर्जा का एक माप है, यह परमाणुओं को ठंडा करने के बराबर है।
एंटी-स्टोक्स शीतलन का विचार सबसे प्रथम 1929 में प्रिंग्सहेम द्वारा आगे बढ़ाया गया था।<ref>P. Pringsheim (1929). {{cite news |title=Zwei Bemerkungen über den Unterschied von Lumineszenz- und Temperaturstrahlung |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340652 |work=Zeitschrift für Physik |year=1929 |doi=10.1007/BF01340652 |last1=Pringsheim |first1=Peter |volume=57 |issue=11–12 |pages=739–746 }}</ref> जबकि डॉपलर शीतलन प्रतिरूप के ट्रांसलेशनल तापमान को अल्प करता है, एंटी-स्टोक्स शीतलन माध्यम के कंपन या फोनन उत्तेजना को अल्प करता है। यह किसी पदार्थ को निचली ऊर्जा अवस्था से उच्चतर अवस्था में लेज़र बीम के साथ पंप करके पूर्ण किया जाता है और इसके पश्चात उसे और भी निचली ऊर्जा अवस्था में उत्सर्जित किया जाता है। कुशल शीतलन के लिए मुख्य नियम यह है कि अंतिम अवस्था में एंटी-स्टोक्स उत्सर्जन दर अन्य राज्यों की तुलना में अधिक बड़ी हो और साथ ही गैर-विकिरणीय शिथिलता दर भी हो। क्योंकि कंपन या फोनन ऊर्जा डॉपलर चौड़ीकरण से जुड़ी ऊर्जा से कई गुना बड़ी हो सकती है, एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए व्यय किए गए प्रति लेजर फोटॉन की ऊष्मा विस्थापन की दक्षता डॉपलर शीतलन की तुलना में अधिक हो सकती है। एंटी-स्टोक्स शीतलन प्रभाव को सर्वप्रथम सीओ में डीजेउ और व्हिटनी द्वारा CO<sub>2</sub> गैस में प्रदर्शित किया गया था।<ref>N. Djeu and W.T. Whitney (1981) {{cite news |title=Laser cooling by spontaneous anti-Stokes scattering |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.46.236 |work=Physical Review Letters|year=1981 |doi=10.1103/PhysRevLett.46.236 |last1=Djeu |first1=N. |last2=Whitney |first2=W. T. |volume=46 |issue=4 |pages=236–239 }}</ref> किसी ठोस में प्रथम एंटी-स्टोक्स शीतलन एपस्टीन एट अल द्वारा येटेरबियम डोप्ड फ्लोराइड ग्लास के प्रतिरूप में प्रदर्शित किया गया था।<ref>R.I. Epstein, M.I. Buchwald, B.C. Edwards, T.R. Gosnell, and C.E. Mungan (1995) {{cite news |title=Observation of laser-induced fluorescent cooling of a solid |url=https://www.nature.com/articles/377500a0 |work=Nature }}</ref>


=== एंटी-स्टोक्स कूलिंग ===
ठोस पदार्थों के एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए संभावित व्यावहारिक अनुप्रयोगों में विकिरण संतुलित ठोस अवस्था लेजर और कंपन-मुक्त ऑप्टिकल प्रशीतन सम्मिलित हैं।<ref>S.R. Bowman (1999) {{cite news |title=Lasers without internal heat generation |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/737628 |work=IEEE Journal of Quantum Elect |year=1999 |doi=10.1109/3.737628 |last1=Bowman |first1=S.R. |volume=35 |pages=115–122 }}</ref><ref>D.V. Seletskiy, R. Epstein, and M. Sheik-Bahae (2016) {{cite news |title=Laser cooling in solids: advances and prospects |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0034-4885/79/9/096401/meta |work=Reports on Progress in Physics |year=2016 |doi=10.1088/0034-4885/79/9/096401 |last1=Seletskiy |first1=Denis V. |last2=Epstein |first2=Richard |last3=Sheik-Bahae |first3=Mansoor |volume=79 |issue=9 |page=096401 }} </ref>


एंटी-स्टोक्स कूलिंग का विचार सबसे पहले 1929 में प्रिंग्सहेम द्वारा आगे बढ़ाया गया था।<ref>P. Pringsheim (1929). {{cite news |title=Zwei Bemerkungen über den Unterschied von Lumineszenz- und Temperaturstrahlung |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340652 |work=Zeitschrift für Physik |year=1929 |doi=10.1007/BF01340652 |last1=Pringsheim |first1=Peter |volume=57 |issue=11–12 |pages=739–746 }}</ref> जबकि डॉपलर कूलिंग एक नमूने के ट्रांसलेशनल तापमान को कम करता है, एंटी-स्टोक्स कूलिंग एक माध्यम के कंपन या फोनन उत्तेजना को कम करता है। यह किसी पदार्थ को निचली ऊर्जा अवस्था से उच्चतर अवस्था में लेज़र बीम के साथ पंप करके पूरा किया जाता है और इसके बाद उसे और भी निचली ऊर्जा अवस्था में उत्सर्जित किया जाता है। कुशल शीतलन के लिए मुख्य शर्त यह है कि अंतिम अवस्था में एंटी-स्टोक्स उत्सर्जन दर अन्य राज्यों की तुलना में काफी बड़ी हो और साथ ही गैर-विकिरणीय विश्राम दर भी हो। क्योंकि कंपन या फोनन ऊर्जा डॉपलर चौड़ीकरण से जुड़ी ऊर्जा से कई गुना बड़ी हो सकती है, एंटी-स्टोक्स कूलिंग के लिए खर्च किए गए प्रति लेजर फोटॉन की गर्मी हटाने की दक्षता डॉपलर कूलिंग की तुलना में अधिक हो सकती है। एंटी-स्टोक्स शीतलन प्रभाव को सबसे पहले सीओ में डीजेउ और व्हिटनी द्वारा प्रदर्शित किया गया था<sub>2</sub> गैस.<ref>N. Djeu and W.T. Whitney (1981) {{cite news |title=Laser cooling by spontaneous anti-Stokes scattering |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.46.236 |work=Physical Review Letters|year=1981 |doi=10.1103/PhysRevLett.46.236 |last1=Djeu |first1=N. |last2=Whitney |first2=W. T. |volume=46 |issue=4 |pages=236–239 }}</ref> किसी ठोस में पहला एंटी-स्टोक्स कूलिंग एपस्टीन एट अल द्वारा प्रदर्शित किया गया था। येटेरबियम डोप्ड फ्लोराइड ग्लास के नमूने में।<ref>R.I. Epstein, M.I. Buchwald, B.C. Edwards, T.R. Gosnell, and C.E. Mungan (1995) {{cite news |title=Observation of laser-induced fluorescent cooling of a solid |url=https://www.nature.com/articles/377500a0 |work=Nature }}</ref>
'''अन्य विधियाँ'''
ठोस पदार्थों के एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए संभावित व्यावहारिक अनुप्रयोगों में विकिरण संतुलित ठोस अवस्था लेजर और कंपन-मुक्त ऑप्टिकल प्रशीतन शामिल हैं।<ref>S.R. Bowman (1999) {{cite news |title=Lasers without internal heat generation |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/737628 |work=IEEE Journal of Quantum Elect |year=1999 |doi=10.1109/3.737628 |last1=Bowman |first1=S.R. |volume=35 |pages=115–122 }}</ref><ref>D.V. Seletskiy, R. Epstein, and M. Sheik-Bahae (2016) {{cite news |title=Laser cooling in solids: advances and prospects |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0034-4885/79/9/096401/meta |work=Reports on Progress in Physics |year=2016 |doi=10.1088/0034-4885/79/9/096401 |last1=Seletskiy |first1=Denis V. |last2=Epstein |first2=Richard |last3=Sheik-Bahae |first3=Mansoor |volume=79 |issue=9 |page=096401 }} </ref>


लेजर शीतलन के अन्य विधियों में सम्मिलित हैं:
* [[सिसिफस का ठंडा होना|सिसिफस शीतलन]]<ref>[https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/phillips-lecture.pdf Laser cooling and trapping of neutral atoms] Nobel Lecture by [[William Daniel Phillips|William D. Phillips]], Dec 8, 1997: {{cite journal | doi = 10.1103/RevModPhys.70.721 | bibcode=1998RvMP...70..721P | volume=70 | title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms | year=1998 | journal=Reviews of Modern Physics | pages=721–741 | last1 = Phillips | first1 = William D.| issue=3 | doi-access=free }}</ref>
*[[साइडबैंड कूलिंग का समाधान किया गया|साइडबैंड शीतलन का समाधान किया गया।]]


=== अन्य विधियाँ ===
* रमन साइडबैंड शीतलन
लेजर कूलिंग के अन्य तरीकों में शामिल हैं:
* [[सिसिफस का ठंडा होना]]<ref>[https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/phillips-lecture.pdf Laser cooling and trapping of neutral atoms] Nobel Lecture by [[William Daniel Phillips|William D. Phillips]], Dec 8, 1997: {{cite journal | doi = 10.1103/RevModPhys.70.721 | bibcode=1998RvMP...70..721P | volume=70 | title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms | year=1998 | journal=Reviews of Modern Physics | pages=721–741 | last1 = Phillips | first1 = William D.| issue=3 | doi-access=free }}</ref>
[[साइडबैंड कूलिंग का समाधान किया गया]] का समाधान
* रमन शीतलन
* वेग चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग (वीएससीपीटी)<ref>{{cite journal |author1=A. Aspect |author2=E. Arimondo |author3=R. Kaiser |author4=N. Vansteenkiste |author5=C. Cohen-Tannoudji | title=वेग-चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग द्वारा वन-फोटॉन रिकॉइल एनर्जी के नीचे लेजर कूलिंग| journal=Physical Review Letters | year=1988 | volume=61 |issue=7 | pages=826–829 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.826 |pmid=10039440 | bibcode=1988PhRvL..61..826A|doi-access=free }}</ref>
* वेग चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग (वीएससीपीटी)<ref>{{cite journal |author1=A. Aspect |author2=E. Arimondo |author3=R. Kaiser |author4=N. Vansteenkiste |author5=C. Cohen-Tannoudji | title=वेग-चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग द्वारा वन-फोटॉन रिकॉइल एनर्जी के नीचे लेजर कूलिंग| journal=Physical Review Letters | year=1988 | volume=61 |issue=7 | pages=826–829 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.826 |pmid=10039440 | bibcode=1988PhRvL..61..826A|doi-access=free }}</ref>
* [[ग्रे गुड़]]
* [[ग्रे गुड़|ग्रे मोलासेस]]
*[[ऑप्टिकल गुड़]]
*[[ऑप्टिकल गुड़|ऑप्टिकल मोलासेस]]
* गुहा-मध्यस्थता शीतलन<ref>{{cite journal |author1=Peter Horak |author2=Gerald Hechenblaikner |author3=Klaus M. Gheri |author4=Herwig Stecher |author5=Helmut Ritsch | title=मजबूत युग्मन व्यवस्था में गुहा-प्रेरित परमाणु शीतलन| journal=Physical Review Letters | year=1988 | volume=79 |issue=25 | pages=4974–4977 | doi=10.1103/PhysRevLett.79.4974 | bibcode=1997PhRvL..79.4974H}}</ref>
* कैविटी-मध्यस्थता शीतलन<ref>{{cite journal |author1=Peter Horak |author2=Gerald Hechenblaikner |author3=Klaus M. Gheri |author4=Herwig Stecher |author5=Helmut Ritsch | title=मजबूत युग्मन व्यवस्था में गुहा-प्रेरित परमाणु शीतलन| journal=Physical Review Letters | year=1988 | volume=79 |issue=25 | pages=4974–4977 | doi=10.1103/PhysRevLett.79.4974 | bibcode=1997PhRvL..79.4974H}}</ref>
*ज़ीमन धीमी गति का उपयोग करें
*ज़ीमैन स्लोवर का उपयोग करें।
* [[विद्युतचुंबकीय रूप से प्रेरित पारदर्शिता]]|विद्युतचुंबकीय रूप से प्रेरित पारदर्शिता (ईआईटी) शीतलन<ref>{{Cite journal|title = क्वांटम-गैस माइक्रोस्कोप में फर्मिऑन की एकल-परमाणु इमेजिंग|journal = Nature Physics|pages = 738–742|volume = 11|issue = 9|doi = 10.1038/nphys3403|first1 = Elmar|last1 = Haller|first2 = James|last2 = Hudson|first3 = Andrew|last3 = Kelly|first4 = Dylan A.|last4 = Cotta|first5 = Bruno|last5 = Peaudecerf|first6 = Graham D.|last6 = Bruce|first7 = Stefan|last7 = Kuhr|arxiv = 1503.02005 |bibcode = 2015NatPh..11..738H |year = 2015|s2cid = 51991496}}</ref>
* [[विद्युतचुंबकीय रूप से प्रेरित पारदर्शिता]] (ईआईटी) शीतलन<ref>{{Cite journal|title = क्वांटम-गैस माइक्रोस्कोप में फर्मिऑन की एकल-परमाणु इमेजिंग|journal = Nature Physics|pages = 738–742|volume = 11|issue = 9|doi = 10.1038/nphys3403|first1 = Elmar|last1 = Haller|first2 = James|last2 = Hudson|first3 = Andrew|last3 = Kelly|first4 = Dylan A.|last4 = Cotta|first5 = Bruno|last5 = Peaudecerf|first6 = Graham D.|last6 = Bruce|first7 = Stefan|last7 = Kuhr|arxiv = 1503.02005 |bibcode = 2015NatPh..11..738H |year = 2015|s2cid = 51991496}}</ref>
* #एंटी-स्टोक्स कूलिंग|ठोस पदार्थों में एंटी-स्टोक्स कूलिंग
* ठोस पदार्थों में एंटी-स्टोक्स शीतलन
* [[ध्रुवीकरण ढाल शीतलन]]
* [[ध्रुवीकरण ढाल शीतलन]]


==यह भी देखें==
==यह भी देखें==
* {{annotated link|List of laser articles}}
* {{annotated link|लेज़र लेखों की सूची}}
* {{annotated link|Optical tweezers}}
* {{annotated link|ऑप्टिकल ट्वीज़र्स  }}
* {{annotated link|Zeeman slower|Zeeman Slower}}
* {{annotated link| ज़ीमैन स्लोअर| ज़ीमैन स्लोअर}}
* {{annotated link|Mössbauer effect}}
* {{annotated link|मोसबाउर प्रभाव}}
* {{annotated link|Mössbauer spectroscopy}}
* {{annotated link|मोसबाउर स्पेक्ट्रोस्कोपी}}
* {{annotated link|Quantum refrigerators}}
* {{annotated link|क्वांटम रेफ्रिजरेटर}}
* {{annotated link|Timeline of low-temperature technology}}
* {{annotated link|निम्न-तापमान प्रौद्योगिकी की समयरेखा}}
* [[कण किरण शीतलन]]
* [[कण किरण शीतलन]]


Line 126: Line 127:
* {{cite book |doi=10.1142/6631 |title=परमाणु भौतिकी में प्रगति|year=2011 |last1=Cohen-Tannoudji |first1=Claude |last2=Guéry-Odelin |first2=David |isbn=978-981-277-496-5 }}
* {{cite book |doi=10.1142/6631 |title=परमाणु भौतिकी में प्रगति|year=2011 |last1=Cohen-Tannoudji |first1=Claude |last2=Guéry-Odelin |first2=David |isbn=978-981-277-496-5 }}
* {{cite web|last=Bowley|first=Roger|title=लेज़र कूलिंग|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/lasercooling.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|author2=Copeland, Ed |year=2010}}
* {{cite web|last=Bowley|first=Roger|title=लेज़र कूलिंग|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/lasercooling.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|author2=Copeland, Ed |year=2010}}
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/optmod/lascool.html लेजर कूलिंग] [[हाइपरफिजिक्स]]
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/optmod/lascool.html लेजर] शीतलन [[हाइपरफिजिक्स]]
{{Lasers|state=autocollapse}}
{{Lasers|state=autocollapse}}
{{Authority control}}
{{Authority control}}
Line 135: Line 136:
श्रेणी:लेजर अनुप्रयोग
श्रेणी:लेजर अनुप्रयोग


 
[[Category:CS1 English-language sources (en)]]
[[Category: Machine Translated Page]]
[[Category:Collapse templates]]
[[Category:Created On 07/08/2023]]
[[Category:Created On 07/08/2023]]
[[Category:Lua-based templates]]
[[Category:Machine Translated Page]]
[[Category:Navigational boxes| ]]
[[Category:Navigational boxes without horizontal lists]]
[[Category:Pages with script errors]]
[[Category:Short description with empty Wikidata description]]
[[Category:Sidebars with styles needing conversion]]
[[Category:Template documentation pages|Documentation/doc]]
[[Category:Templates Translated in Hindi]]
[[Category:Templates Vigyan Ready]]
[[Category:Templates generating microformats]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
[[Category:Templates that are not mobile friendly]]
[[Category:Templates that generate short descriptions]]
[[Category:Templates using TemplateData]]
[[Category:Wikipedia metatemplates]]

Latest revision as of 10:02, 22 August 2023

डॉपलर लेजर शीतलन का सरलीकृत सिद्धांत:
1 स्थिर परमाणु लेजर को न तो लाल देखता है और न ही नीला-स्थानांतरित होता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है।
2 लेज़र से दूर जाने वाला परमाणु इसे लाल-स्थानांतरित देखता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है।
3.1 लेज़र की ओर बढ़ने वाला परमाणु इसे नीला-शिफ्टेड देखता है और फोटॉन को अवशोषित कर लेता है, जिससे परमाणु धीमा हो जाता है।
3.2 फोटॉन परमाणु को उत्तेजित करता है, इलेक्ट्रॉन को उच्च क्वांटम अवस्था में ले जाता है।
3.3 परमाणु फोटॉन को पुनः उत्सर्जित करता है। चूंकि इसकी दिशा यादृच्छिक है, इसलिए कई अवशोषण-उत्सर्जन चक्रों में गति में कोई शुद्ध परिवर्तन नहीं होता है।

लेजर शीतलन में कई प्रौद्योगिकी सम्मिलित हैं जिनमें परमाणुओं, अणुओं और छोटे यांत्रिक प्रणालियों को ठंडा किया जाता है, जो प्रायः पूर्ण शून्य के निकट तापमान तक पहुंचते हैं। लेज़र शीतलन प्रौद्योगिकी इस तथ्य पर निर्भर करती है कि जब कोई वस्तु (सामान्यतः परमाणु) फोटॉन (प्रकाश का कण) को अवशोषित और पुन: उत्सर्जित करती है तो उसकी गति परिवर्तित हो जाती है। कणों के समूह के लिए, उनका ऊष्मप्रवैगिकी तापमान उनके वेग में भिन्नता के समानुपाती होता है। अर्थात्, कणों के मध्य अधिक सजातीय वेग कम तापमान से युग्मित होते हैं। लेजर शीतलन प्रौद्योगिकी कणों के समूह के वेग वितरण को संपीड़ित करने के लिए प्रकाश के उपरोक्त यांत्रिक प्रभाव के साथ परमाणु स्पेक्ट्रोस्कोपी को जोड़ती है, जिससे कणों को ठंडा किया जाता है।

1997 में भौतिकी में नोबेल पुरस्कार क्लाउड कोहेन-तन्नौदजी, स्टीवन चू और विलियम डैनियल फिलिप्स को लेजर प्रकाश के साथ परमाणुओं को ठंडा करने और शांत करने की विधि के विकास के लिए प्रदान किया गया था।[1]

इतिहास

विकिरण दबाव

विकिरण दबाव वह बल है जो विद्युत चुम्बकीय विकिरण पदार्थ पर लगाता है। 1873 में मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकत्व पर अपना ग्रंथ प्रकाशित किया जिसमें उन्होंने विकिरण दबाव की भविष्यवाणी की है।[2] लेबेडेव द्वारा प्रथम बार बल का प्रयोगात्मक प्रदर्शन किया गया था और 1900 में पेरिस में सम्मेलन में इसकी रिपोर्ट दी गई थी,[3] और अंत में 1901 में अधिक विस्तार से प्रकाशित किया गया था।[4] लेबेडेव के माप के पश्चात अर्नेस्ट फॉक्स निकोल्स और गॉर्डन फेरी हल ने भी 1901 में विकिरण दबाव के बल का प्रदर्शन किया,[5] और 1903 में परिष्कृत माप की रिपोर्ट दी गई थी।[6][7]

1933 में, ओटो फ्रिस्क ने प्रकाश के साथ सोडियम परमाणुओं की परमाणु किरण को विक्षेपित किया।

 [8] यह प्रतिध्वनित अवशोषक पर कार्य करने वाले विकिरण दबाव का प्रथम अनुभव था।

लेजर शीतलन प्रस्ताव

परमाणु परिवर्तन प्रयोगों में लेज़रों के प्रारम्भ ने 1970 के दशक के मध्य में लेज़र शीतलन प्रस्तावों के आगमन के रूप में कार्य किया। लेजर शीतलन को 1975 में दो भिन्न-भिन्न अनुसंधान समूहों द्वारा विभिन्न प्रकार से प्रस्तावित किया गया था: हैन्श और आर्थर लियोनार्ड शॉलो, और डेविड वाइनलैंड और हंस जॉर्ज डेहमेल्ट द्वारा प्रस्तावित किया गया था। दोनों प्रस्तावों ने विकिरण बलों के साथ परमाणुओं में ऊष्मा-आधारित वेग को धीमा करने की प्रक्रिया की रूपरेखा प्रस्तुत की गई थी।[9] हैन्श और शॉलो के पेपर में, प्रकाश को प्रतिबिंबित करने वाली किसी भी वस्तु पर विकिरण दबाव के प्रभाव का वर्णन किया गया है। वह अवधारणा तब गैस में परमाणुओं के ठंडा होने से जुड़ी थी।[10] लेज़र शीतलन के ये प्रारंभिक प्रस्ताव केवल प्रकीर्णन बल, विकिरण दबाव के नाम, पर निर्भर थे।

1970 के दशक के उत्तरार्ध में, आर्थर एश्किन ने बताया कि कैसे विकिरण बलों का उपयोग परमाणुओं को ठंडा करने और ट्रैप के लिए किया जा सकता है।[11] उन्होंने इस विषय पर महत्त्व दिया कि कैसे यह प्रक्रिया ट्रैप से निकले परमाणुओं के बिना लंबे स्पेक्ट्रोस्कोपी माप की अनुमति दे सकती है और विभिन्न परमाणुओं के मध्य इंटरैक्टिव अध्ययन के लिएप्रकाशिकी ट्रैप के ओवरलैपिंग का प्रस्ताव दिया।[12]

प्रारंभिक अनुभूति

1978 में एश्किन के पत्र का सूक्ष्मता से अनुसरण करते हुए, दो शोध समूहों: वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स, और न्यूहौसर, होहेनस्टैट, टॉस्चेक और डेहमेल्ट ने उस कार्य को और परिष्कृत किया था।[9] विशेष रूप से, वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स स्पेक्ट्रोस्कोपी के सुधार से चिंतित थे। समूह ने विकिरण दबाव का उपयोग करके प्रक्रिया के माध्यम से प्रयोगात्मक रूप से परमाणुओं के ठंडा होने का प्रदर्शन करने के विषय में लिखा। वे ऑप्टिकल ट्रैप में विकिरण दबाव का उपयोग करने के लिए प्राथमिकता का दृष्टांत देते हैं, फिर भी डॉपलर प्रभाव की उपस्थिति के कारण पिछले मॉडल की अप्रभावीता की आलोचना करते हैं। प्रभाव को कम करने के प्रयास में, उन्होंने कमरे के तापमान से नीचे मैगनीशियम आयनों को ठंडा करने का वैकल्पिक उपाय प्रारम्भ किया था।[13] मैग्नीशियम आयनों को समाहित करने के लिए विद्युत चुम्बकीय ट्रैप का उपयोग करते हुए, उन्होंने परमाणुओं की अनुनाद आवृत्ति के कठिन चरण से बाहर लेजर के साथ उन पर बमबारी की थी।[14] दोनों समूहों के शोध ने प्रकाश के यांत्रिक गुणों को चित्रित करने का कार्य किया था।[9] इस समय के निकट, लेजर शीतलन प्रौद्योगिकी ने तापमान को लगभग 40 केल्विन तक कम करने की अनुमति दी थी।

लेज़र शीतलन आयनों पर वाइनलैंड के कार्य से प्रभावित होकर, विलियम डैनियल फिलिप्स ने लेज़र कूल न्यूट्रल परमाणुओं पर समान सिद्धांत प्रारम्भ किए थे। 1982 में, उन्होंने प्रथम पेपर प्रकाशित किया जिसमें तटस्थ परमाणुओं को लेजर से ठंडा किया गया था।[15] उपयोग की जाने वाली प्रक्रिया को अब ज़ीमैन स्लोअर के रूप में जाना जाता है और यह परमाणु किरण को धीमा करने की मानक प्रौद्योगिकी है।

आधुनिक प्रगति

परमाणु

विद्युत द्विध्रुव संक्रमण के लिए डॉपलर शीतलन सीमा सामान्यतः सैकड़ों माइक्रोकेल्विन में होती है। 1980 के दशक में इस सीमा को न्यूनतम प्राप्य तापमान के रूप में देखा गया था। तब आश्चर्य हुआ जब सोडियम परमाणुओं को 43 माइक्रोकेल्विन तक ठंडा किया गया जबकि उनकी डॉपलर शीतलन सीमा 240 माइक्रोकेल्विन थी,[16] लेजर ध्रुवीकरण के संयोजन में अधिक परमाणु अवस्था को जोड़कर समझाया गया था। लेज़र शीतलन की पिछली अवधारणाएँ अधिक सरल मानी गई थीं।[14] 70 और 80 के दशक में प्रमुख लेजर शीतलन सफलताओं ने पूर्व से उपस्थित प्रौद्योगिकी में कई सुधार किए और पूर्ण शून्य से थोड़ा ऊपर तापमान के साथ नए शोध किये थे। शीतलन प्रक्रियाओं का उपयोग परमाणु घड़ियों को अधिक त्रुटिहीन बनाने और स्पेक्ट्रोस्कोपिक माप में सुधार करने के लिए किया गया था, और अल्ट्राकोल्ड तापमान पर पदार्थ की नई स्थिति का अवलोकन किया गया था।[11][14] पदार्थ की नई अवस्था, बोस-आइंस्टीन कंडेनसेट, 1995 में एरिक कॉर्नेल, कार्ल वाइमन और वोल्फगैंग केटरले द्वारा देखी गई थी।[17]

लेजर शीतलन का उपयोग मुख्य रूप से अल्ट्राकोल्ड परमाणुओं को बनाने के लिए किया गया था। उदाहरण के लिए, क्वांटम भौतिकी में प्रयोगों को पूर्ण शून्य के निकट करने की आवश्यकता होती है जहां बोस-आइंस्टीन संक्षेपण जैसे अद्वितीय क्वांटम प्रभाव देखे जा सकते हैं। ऑप्टिकल घड़ी प्रयोगों में लेजर शीतलन भी प्राथमिक उपकरण है।

अणु

2010 में, येल की टीम ने डायटोमिक अणु को सफलतापूर्वक लेजर-कूल्ड किया।[18] 2016 में, एमपीक्यू के समूह ने ऑप्टोइलेक्ट्रिक सिसिफ़स शीतलन के माध्यम से फॉर्मेल्डिहाइड को 420 μK तक सफलतापूर्वक ठंडा किया।[19] 2022 में, हार्वर्ड के समूह ने सफलतापूर्वक लेजर कूल्ड किया और CaOH को मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप में 720(40) μK तक ट्रैप्ड किया गया था।[20]

यांत्रिक प्रणाली

2007 में, एमआईटी टीम ने मैक्रो-स्केल (1 ग्राम) ऑब्जेक्ट को 0.8 K तक सफलतापूर्वक लेजर-कूल्ड किया था।[21] 2011 में, कैलिफोर्निया इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी और वियना विश्वविद्यालय की टीम (10 माइक्रोन x 1 माइक्रोन) यांत्रिक वस्तु को उसकी क्वांटम ग्राउंड अवस्था में लेजर-कूल करने वाली प्रथम टीम बनी थी।[22]

विधि

लेजर शीतलन का प्रथम उदाहरण, और अभी भी सबसे सामान्य विधि (इतना कि इसे अभी भी प्रायः 'लेजर शीतलन' के रूप में संदर्भित किया जाता है) डॉप्लर शीतलन है।

डॉपलर शीतलन

रूबिडियम-85 के मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग के लिए आवश्यक लेज़र: (a) और (b) अवशोषण (बिंदीदार रेखा पर लाल रंग का) और सहज उत्सर्जन चक्र दिखाते हैं, (c) और (d) निषिद्ध संक्रमण हैं, (e) ) दर्शाता है कि यदि कोई शीतलन लेज़र किसी परमाणु को F=3 अवस्था में उत्तेजित करता है, तो इसे गहरे निम्न हाइपरफाइन, F=2 अवस्था में क्षय होने की अनुमति दी जाती है, जो शीतलन प्रक्रिया को रोक देगा, यदि यह रिपम्पर लेज़र के लिए नहीं होता (f) ) है।

डॉपलर शीतलन, जो सामान्यतः मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप देने के लिए चुंबकीय ट्रैपिंग बल के साथ होती है, लेजर शीतलन अब तक की सबसे सामान्य विधि है। इसका उपयोग अल्प घनत्व वाली गैसों को डॉपलर शीतलन सीमा तक ठंडा करने के लिए किया जाता है, जो रूबिडियम-85 के लिए लगभग 150 माइक्रोकेल्विन है।

डॉपलर शीतलन में, प्रारंभ में, प्रकाश की आवृत्ति को परमाणु में इलेक्ट्रॉनिक संक्रमण से थोड़ा नीचे ट्यून किया जाता है। चूँकि प्रकाश संक्रमण के लाल (अर्थात, अल्प आवृत्ति पर) पर ट्यून किया जाता है, डॉपलर प्रभाव के कारण, यदि परमाणु प्रकाश स्रोत की ओर बढ़ते हैं, तो वे अधिक फोटॉन को अवशोषित करेंगे। इस प्रकार यदि कोई दो विपरीत दिशाओं से प्रकाश प्रारम्भ करता है, तो परमाणु सदैव अपनी गति की दिशा के विपरीत संकेत करते हुए लेजर बीम से अधिक फोटॉन विस्तारित करते हैं। प्रत्येक प्रकीर्णन घटना में परमाणु फोटॉन के संवेग के समान संवेग लुप्त कर देता है। यदि परमाणु, जो अब उत्तेजित अवस्था में है, अनायास फोटॉन उत्सर्जित करता है, तो इसे उसी मात्रा में गति से किक किया जाएगा, किन्तु यादृच्छिक दिशा में किया जाता है। चूंकि प्रारंभिक गति परिवर्तन शुद्ध हानि (गति की दिशा के विपरीत) है, जबकि पश्चात का परिवर्तन यादृच्छिक है, अवशोषण और उत्सर्जन प्रक्रिया का संभावित परिणाम परमाणु की गति को अल्प करना है, और इसलिए इसकी गति - इसकी प्रारंभिक प्रदान की गई है गति फोटॉन को विस्तारित करने से उत्पन्न होने वाली पुनरावृत्ति गति से अधिक थी। यदि अवशोषण और उत्सर्जन को कई बार दोहराया जाता है, तो औसत गति और इसलिए परमाणु की गतिज ऊर्जा अल्प हो जाएगी। चूँकि परमाणुओं के समूह का तापमान औसत यादृच्छिक आंतरिक गतिज ऊर्जा का माप है, यह परमाणुओं को ठंडा करने के समान है।

एंटी-स्टोक्स शीतलन

एंटी-स्टोक्स शीतलन का विचार सबसे प्रथम 1929 में प्रिंग्सहेम द्वारा आगे बढ़ाया गया था।[23] जबकि डॉपलर शीतलन प्रतिरूप के ट्रांसलेशनल तापमान को अल्प करता है, एंटी-स्टोक्स शीतलन माध्यम के कंपन या फोनन उत्तेजना को अल्प करता है। यह किसी पदार्थ को निचली ऊर्जा अवस्था से उच्चतर अवस्था में लेज़र बीम के साथ पंप करके पूर्ण किया जाता है और इसके पश्चात उसे और भी निचली ऊर्जा अवस्था में उत्सर्जित किया जाता है। कुशल शीतलन के लिए मुख्य नियम यह है कि अंतिम अवस्था में एंटी-स्टोक्स उत्सर्जन दर अन्य राज्यों की तुलना में अधिक बड़ी हो और साथ ही गैर-विकिरणीय शिथिलता दर भी हो। क्योंकि कंपन या फोनन ऊर्जा डॉपलर चौड़ीकरण से जुड़ी ऊर्जा से कई गुना बड़ी हो सकती है, एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए व्यय किए गए प्रति लेजर फोटॉन की ऊष्मा विस्थापन की दक्षता डॉपलर शीतलन की तुलना में अधिक हो सकती है। एंटी-स्टोक्स शीतलन प्रभाव को सर्वप्रथम सीओ में डीजेउ और व्हिटनी द्वारा CO2 गैस में प्रदर्शित किया गया था।[24] किसी ठोस में प्रथम एंटी-स्टोक्स शीतलन एपस्टीन एट अल द्वारा येटेरबियम डोप्ड फ्लोराइड ग्लास के प्रतिरूप में प्रदर्शित किया गया था।[25]

ठोस पदार्थों के एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए संभावित व्यावहारिक अनुप्रयोगों में विकिरण संतुलित ठोस अवस्था लेजर और कंपन-मुक्त ऑप्टिकल प्रशीतन सम्मिलित हैं।[26][27]

अन्य विधियाँ

लेजर शीतलन के अन्य विधियों में सम्मिलित हैं:

यह भी देखें

संदर्भ

  1. "The Nobel Prize in Physics 1997". Nobel Foundation. Archived from the original on 7 October 2008. Retrieved 9 October 2008.
  2. Maxwell, J.C. (1873). A Treatise on Electricity and Magnetism (1st edition), II. Oxford. p. 391.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
  3. Lebedew, Pyotr (1900). Les forces de Maxwell-Bartoli dues à la pression de la lumière (PDF). Rapports présentés au Congrès International de Physique. Vol. 2. Paris. p. 133.
  4. Lebedew, P. (1901). "Untersuchungen über die Druckkräfte des Lichtes". Annalen der Physik. 311 (11): 433–458. Bibcode:1901AnP...311..433L. doi:10.1002/andp.19013111102.
  5. Nichols, E.F.; Hull, G.F. (1901). "A Preliminary Communication on the Pressure of Heat and Light Radiation". Physical Review. Series I. 13 (5): 307–320. Bibcode:1901PhRvI..13..307N. doi:10.1103/PhysRevSeriesI.13.307.
  6. Nichols and Hull, E.F. and G.F. (1903). "The Pressure Due To Radiation . (Second Paper.)". Physical Review. 17 (1): 26–50. Bibcode:1903PhRvI..17...26N. doi:10.1103/PhysRevSeriesI.17.26.
  7. Nichols and Hull, E.F. and G.F. (1903). "The Pressure Due To Radiation. (Second Paper.)". Physical Review. 17 (2): 91–104. Bibcode:1903PhRvI..17...91N. doi:10.1103/PhysRevSeriesI.17.91.
  8. Frisch, R. (1933). "Experimenteller Nachweis des Einsteinschen Strahlungsrückstoßes". Zeitschrift für Physik. 86 (1–2): 42–48. Bibcode:1933ZPhy...86...42F. doi:10.1007/BF01340182. S2CID 123038196.
  9. 9.0 9.1 9.2 Phillips, William D. (1998). "Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms". Reviews of Modern Physics. 70 (3): 721–741. Bibcode:1998RvMP...70..721P. doi:10.1103/revmodphys.70.721.
  10. Hänsch, T.W.; Schawlow, A.L. (January 1975). "लेजर विकिरण द्वारा गैसों को ठंडा करना". Optics Communications. 13 (1): 68–69. Bibcode:1975OptCo..13...68H. doi:10.1016/0030-4018(75)90159-5.
  11. 11.0 11.1 Adams and Riis, Charles S. and Erling. "Laser Cooling and Manipulation of Neutral Particles" (PDF). New Optics.
  12. Ashkin, A. (1978). "अनुनाद विकिरण दबाव द्वारा परमाणुओं को फँसाना". Physical Review Letters. 40 (12): 729–732. Bibcode:1978PhRvL..40..729A. doi:10.1103/physrevlett.40.729.
  13. Wineland, D. J.; Drullinger, R. E.; Walls, F. L. (1978). "बाध्य अनुनाद अवशोषकों का विकिरण-दबाव शीतलन". Physical Review Letters. 40 (25): 1639–1642. Bibcode:1978PhRvL..40.1639W. doi:10.1103/physrevlett.40.1639.
  14. 14.0 14.1 14.2 Bardi, Jason Socrates (2008-04-02). "Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms". Physics (in English). 21. doi:10.1103/physrevfocus.21.11.
  15. Phillips, William (1 March 1982). "एक परमाणु किरण का लेजर मंदी". Physical Review Letters. 48 (9): 596–599. Bibcode:1982PhRvL..48..596P. doi:10.1103/PhysRevLett.48.596.
  16. Paul D. Lett; Richard N. Watts; Christoph I. Westbrook; William D. Phillips; A. Winnicki; Phillip L. Gould; Harold J. Metcalf (1988). "डॉपलर सीमा से नीचे लेजर कूल्ड परमाणुओं का अवलोकन". PRL. 61 (2): 169–172. doi:10.1103/PhysRevLett.61.169.
  17. Chin, Cheng (1 June 2016). "अल्ट्राकोल्ड परमाणु गैसें मजबूत हो रही हैं". National Science Review. 3 (2): 168–170. doi:10.1093/nsr/nwv073.
  18. E. S. Shuman; J. F. Barry; D. DeMille (2010). "एक द्विपरमाणुक अणु का लेजर शीतलन". Nature. 467 (7317): 820–823. arXiv:1103.6004. Bibcode:2010Natur.467..820S. doi:10.1038/nature09443. PMID 20852614. S2CID 4430586.
  19. Cooling Quantum Molecules
  20. N. B. Vilas; C. Hallas; L. Anderegg; P. Robichaud; A. Winnicki; D. Mitra; J. M. Doyle (2022). "पॉलीएटोमिक अणु का मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग और सब-डॉपलर कूलिंग". Nature. 606 (7912): 70–74. arXiv:2112.08349v1. Bibcode:2022Natur.606...70V. doi:10.1038/s41586-022-04620-5. PMID 35650357. S2CID 245144894.
  21. "लेज़र-कूलिंग बड़ी वस्तु को पूर्ण शून्य के निकट लाती है". ScienceDaily.
  22. Caltech Team Uses Laser Light to Cool Object to Quantum Ground State. Caltech.edu. Retrieved June 27, 2013. Updated 10/05/2011
  23. P. Pringsheim (1929). Pringsheim, Peter (1929). "Zwei Bemerkungen über den Unterschied von Lumineszenz- und Temperaturstrahlung". Zeitschrift für Physik. Vol. 57, no. 11–12. pp. 739–746. doi:10.1007/BF01340652.
  24. N. Djeu and W.T. Whitney (1981) Djeu, N.; Whitney, W. T. (1981). "Laser cooling by spontaneous anti-Stokes scattering". Physical Review Letters. Vol. 46, no. 4. pp. 236–239. doi:10.1103/PhysRevLett.46.236.
  25. R.I. Epstein, M.I. Buchwald, B.C. Edwards, T.R. Gosnell, and C.E. Mungan (1995) "Observation of laser-induced fluorescent cooling of a solid". Nature.
  26. S.R. Bowman (1999) Bowman, S.R. (1999). "Lasers without internal heat generation". IEEE Journal of Quantum Elect. Vol. 35. pp. 115–122. doi:10.1109/3.737628.
  27. D.V. Seletskiy, R. Epstein, and M. Sheik-Bahae (2016) Seletskiy, Denis V.; Epstein, Richard; Sheik-Bahae, Mansoor (2016). "Laser cooling in solids: advances and prospects". Reports on Progress in Physics. Vol. 79, no. 9. p. 096401. doi:10.1088/0034-4885/79/9/096401.
  28. Laser cooling and trapping of neutral atoms Nobel Lecture by William D. Phillips, Dec 8, 1997: Phillips, William D. (1998). "Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms". Reviews of Modern Physics. 70 (3): 721–741. Bibcode:1998RvMP...70..721P. doi:10.1103/RevModPhys.70.721.
  29. A. Aspect; E. Arimondo; R. Kaiser; N. Vansteenkiste; C. Cohen-Tannoudji (1988). "वेग-चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग द्वारा वन-फोटॉन रिकॉइल एनर्जी के नीचे लेजर कूलिंग". Physical Review Letters. 61 (7): 826–829. Bibcode:1988PhRvL..61..826A. doi:10.1103/PhysRevLett.61.826. PMID 10039440.
  30. Peter Horak; Gerald Hechenblaikner; Klaus M. Gheri; Herwig Stecher; Helmut Ritsch (1988). "मजबूत युग्मन व्यवस्था में गुहा-प्रेरित परमाणु शीतलन". Physical Review Letters. 79 (25): 4974–4977. Bibcode:1997PhRvL..79.4974H. doi:10.1103/PhysRevLett.79.4974.
  31. Haller, Elmar; Hudson, James; Kelly, Andrew; Cotta, Dylan A.; Peaudecerf, Bruno; Bruce, Graham D.; Kuhr, Stefan (2015). "क्वांटम-गैस माइक्रोस्कोप में फर्मिऑन की एकल-परमाणु इमेजिंग". Nature Physics. 11 (9): 738–742. arXiv:1503.02005. Bibcode:2015NatPh..11..738H. doi:10.1038/nphys3403. S2CID 51991496.


अतिरिक्त स्रोत

श्रेणी:ऊष्मप्रवैगिकी श्रेणी:परमाणु भौतिकी श्रेणी:शीतलन तकनीक श्रेणी:लेजर अनुप्रयोग