लेजर शीतलन: Difference between revisions
No edit summary |
No edit summary |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
{{Short description|Class of methods for cooling atoms to very low temperatures}} | {{Short description|Class of methods for cooling atoms to very low temperatures}} | ||
[[File:Doppler laser cooling.svg|thumb|upright|200px|डॉपलर लेजर | [[File:Doppler laser cooling.svg|thumb|upright|200px|डॉपलर लेजर शीतलन का सरलीकृत सिद्धांत: | ||
{| | {| | ||
!valign="top"|1 | !valign="top"|1 | ||
| | |स्थिर परमाणु लेजर को न तो लाल देखता है और न ही नीला-स्थानांतरित होता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है। | ||
|- | |- | ||
!valign="top"|2 | !valign="top"|2 | ||
| | |लेज़र से दूर जाने वाला परमाणु इसे लाल-स्थानांतरित देखता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है। | ||
|- | |- | ||
!valign="top"|3.1 | !valign="top"|3.1 | ||
| | |लेज़र की ओर बढ़ने वाला परमाणु इसे नीला-शिफ्टेड देखता है और फोटॉन को अवशोषित कर लेता है, जिससे परमाणु धीमा हो जाता है। | ||
|- | |- | ||
!valign="top"|3.2 | !valign="top"|3.2 | ||
| | |फोटॉन परमाणु को उत्तेजित करता है, इलेक्ट्रॉन को उच्च क्वांटम अवस्था में ले जाता है। | ||
|- | |- | ||
!valign="top"|3.3 | !valign="top"|3.3 | ||
| | |परमाणु फोटॉन को पुनः उत्सर्जित करता है। चूंकि इसकी दिशा यादृच्छिक है, इसलिए कई अवशोषण-उत्सर्जन चक्रों में गति में कोई शुद्ध परिवर्तन नहीं होता है। | ||
|}]]लेजर | |}]]'''लेजर शीतलन''' में कई प्रौद्योगिकी सम्मिलित हैं जिनमें परमाणुओं, [[अणु]]ओं और छोटे यांत्रिक प्रणालियों को ठंडा किया जाता है, जो प्रायः पूर्ण शून्य के निकट [[तापमान]] तक पहुंचते हैं। [[लेज़र]] शीतलन प्रौद्योगिकी इस तथ्य पर निर्भर करती है कि जब कोई वस्तु (सामान्यतः परमाणु) फोटॉन (प्रकाश का कण) को अवशोषित और पुन: उत्सर्जित करती है तो उसकी [[गति]] परिवर्तित हो जाती है। कणों के समूह के लिए, उनका [[थर्मोडायनामिक तापमान|ऊष्मप्रवैगिकी तापमान]] उनके वेग में भिन्नता के समानुपाती होता है। अर्थात्, कणों के मध्य अधिक सजातीय वेग कम तापमान से युग्मित होते हैं। लेजर शीतलन प्रौद्योगिकी कणों के समूह के वेग वितरण को संपीड़ित करने के लिए प्रकाश के उपरोक्त यांत्रिक प्रभाव के साथ [[परमाणु स्पेक्ट्रोस्कोपी]] को जोड़ती है, जिससे कणों को ठंडा किया जाता है। | ||
1997 में [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] [[ सी भुजा ]] | 1997 में [[भौतिकी में नोबेल पुरस्कार]] [[ सी भुजा |क्लाउड कोहेन-तन्नौदजी,]] [[ स्टीवन चु |स्टीवन चू]] और [[विलियम डैनियल फिलिप्स]] को लेजर प्रकाश के साथ परमाणुओं को ठंडा करने और शांत करने की विधि के विकास के लिए प्रदान किया गया था।<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html | access-date = 9 October 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081007171154/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html | archive-date = 7 October 2008 | url-status = live }}</ref> | ||
== इतिहास == | == इतिहास == | ||
=== [[विकिरण दबाव]] === | === [[विकिरण दबाव]] === | ||
विकिरण दबाव वह बल है जो [[विद्युत]] चुम्बकीय विकिरण पदार्थ पर लगाता है। 1873 में मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकत्व पर अपना ग्रंथ प्रकाशित किया जिसमें उन्होंने विकिरण दबाव की भविष्यवाणी | विकिरण दबाव वह बल है जो [[विद्युत]] चुम्बकीय विकिरण पदार्थ पर लगाता है। 1873 में मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकत्व पर अपना ग्रंथ प्रकाशित किया जिसमें उन्होंने विकिरण दबाव की भविष्यवाणी की है।<ref name="Maxwell1873"> | ||
{{cite book| title=A Treatise on Electricity and Magnetism (1st edition), II.| first=J.C.| last=Maxwell| year=1873| location=Oxford| pages=391}} | {{cite book| title=A Treatise on Electricity and Magnetism (1st edition), II.| first=J.C.| last=Maxwell| year=1873| location=Oxford| pages=391}} | ||
</ref> | </ref> [[पेट्र लेबेडेव|लेबेडेव]] द्वारा प्रथम बार बल का प्रयोगात्मक प्रदर्शन किया गया था और 1900 में पेरिस में सम्मेलन में इसकी रिपोर्ट दी गई थी,<ref name="Lebedev1900"> | ||
{{cite conference| url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2019/04/epn2019504p15.pdf| title=Les forces de Maxwell-Bartoli dues à la pression de la lumière| first=Pyotr| last=Lebedew| year=1900| conference=Rapports présentés au Congrès International de Physique | volume=2| location=Paris| pages=133}} | {{cite conference| url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2019/04/epn2019504p15.pdf| title=Les forces de Maxwell-Bartoli dues à la pression de la lumière| first=Pyotr| last=Lebedew| year=1900| conference=Rapports présentés au Congrès International de Physique | volume=2| location=Paris| pages=133}} | ||
</ref> और | </ref> और अंत में 1901 में अधिक विस्तार से प्रकाशित किया गया था।<ref name="Lebedew1901"> | ||
{{cite journal | {{cite journal | ||
|last=Lebedew |first=P. | |last=Lebedew |first=P. | ||
| Line 37: | Line 37: | ||
|doi=10.1002/andp.19013111102 | |doi=10.1002/andp.19013111102 | ||
|url=https://zenodo.org/record/1424005 | |url=https://zenodo.org/record/1424005 | ||
}}</ref> | }}</ref> लेबेडेव के माप के पश्चात [[अर्नेस्ट फॉक्स निकोल्स]] और [[गॉर्डन फेरी हल]] ने भी 1901 में विकिरण दबाव के बल का प्रदर्शन किया,<ref name="Nichols1901"> | ||
{{Cite journal|last1=Nichols |first1=E.F. |last2=Hull |first2=G.F. |title=A Preliminary Communication on the Pressure of Heat and Light Radiation|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevSeriesI.13.307|journal=Physical Review |series=Series I |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.13.307 |year=1901|volume=13 |issue=5 |pages=307–320 |bibcode=1901PhRvI..13..307N }} | {{Cite journal|last1=Nichols |first1=E.F. |last2=Hull |first2=G.F. |title=A Preliminary Communication on the Pressure of Heat and Light Radiation|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevSeriesI.13.307|journal=Physical Review |series=Series I |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.13.307 |year=1901|volume=13 |issue=5 |pages=307–320 |bibcode=1901PhRvI..13..307N }} | ||
</ref> 1903 में रिपोर्ट | </ref> और 1903 में परिष्कृत माप की रिपोर्ट दी गई थी।<ref name="Nichols1"> | ||
{{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation . (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=26–50| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.26| journal=Physical Review|issue=1 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.26 |bibcode=1903PhRvI..17...26N }} | {{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation . (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=26–50| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.26| journal=Physical Review|issue=1 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.26 |bibcode=1903PhRvI..17...26N }} | ||
</ref> | </ref><ref name="Nichols2"> | ||
<ref name="Nichols2"> | |||
{{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation. (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=91–104| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.91| journal=Physical Review|issue=2 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.91 |bibcode=1903PhRvI..17...91N }} | {{Cite journal|last=Nichols and Hull|first=E.F. and G.F.|title=The Pressure Due To Radiation. (Second Paper.) <!--DUPLICATE|url=http://massey.dur.ac.uk/articles/newoptics.pdf--> | year=1903 | pages=91–104| volume=17 | url=https://journals.aps.org/pri/abstract/10.1103/PhysRevSeriesI.17.91| journal=Physical Review|issue=2 |doi=10.1103/PhysRevSeriesI.17.91 |bibcode=1903PhRvI..17...91N }} | ||
</ref> 1933 में, ओटो फ्रिस्क ने प्रकाश के साथ सोडियम परमाणुओं की | </ref> | ||
1933 में, ओटो फ्रिस्क ने प्रकाश के साथ सोडियम परमाणुओं की परमाणु किरण को विक्षेपित किया। | |||
<ref name="Frisch"> | <ref name="Frisch"> | ||
{{Cite journal|last=Frisch|first=R. |title= Experimenteller Nachweis des Einsteinschen Strahlungsrückstoßes |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340182| year=1933 | pages=42–48| volume=86 | journal=Zeitschrift für Physik|issue=1–2 |doi=10.1007/BF01340182 |bibcode=1933ZPhy...86...42F |s2cid=123038196 }} | {{Cite journal|last=Frisch|first=R. |title= Experimenteller Nachweis des Einsteinschen Strahlungsrückstoßes |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340182| year=1933 | pages=42–48| volume=86 | journal=Zeitschrift für Physik|issue=1–2 |doi=10.1007/BF01340182 |bibcode=1933ZPhy...86...42F |s2cid=123038196 }} | ||
</ref> यह | </ref> यह प्रतिध्वनित अवशोषक पर कार्य करने वाले विकिरण दबाव का प्रथम अनुभव था। | ||
=== लेजर | === लेजर शीतलन प्रस्ताव === | ||
परमाणु हेरफेर प्रयोगों में लेज़रों की शुरूआत ने 1970 के दशक के मध्य में लेज़र शीतलन प्रस्तावों के आगमन के रूप में कार्य किया। लेजर | परमाणु हेरफेर प्रयोगों में लेज़रों की शुरूआत ने 1970 के दशक के मध्य में लेज़र शीतलन प्रस्तावों के आगमन के रूप में कार्य किया। लेजर शीतलन को 1975 में दो अलग-अलग अनुसंधान समूहों द्वारा अलग से प्रस्तावित किया गया था: थियोडोर डब्ल्यू. हैनश|हैनश और [[आर्थर लियोनार्ड शॉलो]], और [[डेविड वाइनलैंड]] और [[हंस जॉर्ज डेहमेल्ट]]। दोनों प्रस्तावों ने विकिरण बलों के साथ परमाणुओं में गर्मी-आधारित [[वेग]] को धीमा करने की प्रक्रिया की रूपरेखा तैयार की।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Phillips|first=William D.|title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms|journal=Reviews of Modern Physics|volume=70|issue=3|pages=721–741|doi=10.1103/revmodphys.70.721|bibcode=1998RvMP...70..721P|year=1998|doi-access=free}}</ref> हैन्श और शॉलो के पेपर में, प्रकाश को प्रतिबिंबित करने वाली किसी भी वस्तु पर विकिरण दबाव के प्रभाव का वर्णन किया गया है। वह अवधारणा तब गैस में परमाणुओं के ठंडा होने से जुड़ी थी।<ref>{{cite journal |last1=Hänsch |first1=T.W. |last2=Schawlow |first2=A.L. |title=लेजर विकिरण द्वारा गैसों को ठंडा करना|journal=Optics Communications |date=January 1975 |volume=13 |issue=1 |pages=68–69 |doi=10.1016/0030-4018(75)90159-5 |bibcode=1975OptCo..13...68H |doi-access=free }}</ref> लेज़र शीतलन के ये शुरुआती प्रस्ताव केवल प्रकीर्णन बल, विकिरण दबाव का नाम, पर निर्भर थे। | ||
1970 के दशक के उत्तरार्ध में, [[आर्थर अश्किन]] ने बताया कि कैसे विकिरण बलों का उपयोग परमाणुओं को ठंडा करने और फंसाने के लिए किया जा सकता है।<ref name=":2"> | 1970 के दशक के उत्तरार्ध में, [[आर्थर अश्किन]] ने बताया कि कैसे विकिरण बलों का उपयोग परमाणुओं को ठंडा करने और फंसाने के लिए किया जा सकता है।<ref name=":2"> | ||
| Line 60: | Line 61: | ||
1978 में एश्किन के पत्र का बारीकी से अनुसरण करते हुए, दो शोध समूहों: वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स, और न्यूहौसर, होहेनस्टैट, टॉस्चेक और डेहमेल्ट ने उस काम को और परिष्कृत किया।<ref name=":0" />विशेष रूप से, वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स स्पेक्ट्रोस्कोपी के सुधार से चिंतित थे। समूह ने विकिरण दबाव का उपयोग करके प्रक्रिया के माध्यम से प्रयोगात्मक रूप से परमाणुओं के ठंडा होने का प्रदर्शन करने के बारे में लिखा। वे ऑप्टिकल ट्रैप में विकिरण दबाव का उपयोग करने के लिए प्राथमिकता का हवाला देते हैं, फिर भी [[डॉपलर प्रभाव]] की उपस्थिति के कारण पिछले मॉडल की अप्रभावीता की आलोचना करते हैं। प्रभाव को कम करने के प्रयास में, उन्होंने कमरे के तापमान से नीचे [[ मैगनीशियम ]] आयनों को ठंडा करने का वैकल्पिक उपाय लागू किया।<ref>{{Cite journal|last1=Wineland|first1=D. J.|last2=Drullinger|first2=R. E.|last3=Walls|first3=F. L.|title=बाध्य अनुनाद अवशोषकों का विकिरण-दबाव शीतलन|journal=Physical Review Letters|volume=40|issue=25|pages=1639–1642|doi=10.1103/physrevlett.40.1639|bibcode=1978PhRvL..40.1639W|year=1978|doi-access=free}}</ref> मैग्नीशियम आयनों को समाहित करने के लिए विद्युत चुम्बकीय जाल का उपयोग करते हुए, उन्होंने परमाणुओं की अनुनाद [[आवृत्ति]] से बमुश्किल चरण से बाहर लेजर के साथ उन पर बमबारी की।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Bardi|first=Jason Socrates|date=2008-04-02|title=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms|url=https://physics.aps.org/story/v21/st11|journal=Physics|language=en-US|volume=21|doi=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> दोनों समूहों के शोध ने प्रकाश के यांत्रिक गुणों को चित्रित करने का काम किया।<ref name=":0" />इस समय के आसपास, लेजर शीतलन तकनीकों ने तापमान को लगभग 40 [[केल्विन]] तक कम करने की अनुमति दी थी। | 1978 में एश्किन के पत्र का बारीकी से अनुसरण करते हुए, दो शोध समूहों: वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स, और न्यूहौसर, होहेनस्टैट, टॉस्चेक और डेहमेल्ट ने उस काम को और परिष्कृत किया।<ref name=":0" />विशेष रूप से, वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स स्पेक्ट्रोस्कोपी के सुधार से चिंतित थे। समूह ने विकिरण दबाव का उपयोग करके प्रक्रिया के माध्यम से प्रयोगात्मक रूप से परमाणुओं के ठंडा होने का प्रदर्शन करने के बारे में लिखा। वे ऑप्टिकल ट्रैप में विकिरण दबाव का उपयोग करने के लिए प्राथमिकता का हवाला देते हैं, फिर भी [[डॉपलर प्रभाव]] की उपस्थिति के कारण पिछले मॉडल की अप्रभावीता की आलोचना करते हैं। प्रभाव को कम करने के प्रयास में, उन्होंने कमरे के तापमान से नीचे [[ मैगनीशियम ]] आयनों को ठंडा करने का वैकल्पिक उपाय लागू किया।<ref>{{Cite journal|last1=Wineland|first1=D. J.|last2=Drullinger|first2=R. E.|last3=Walls|first3=F. L.|title=बाध्य अनुनाद अवशोषकों का विकिरण-दबाव शीतलन|journal=Physical Review Letters|volume=40|issue=25|pages=1639–1642|doi=10.1103/physrevlett.40.1639|bibcode=1978PhRvL..40.1639W|year=1978|doi-access=free}}</ref> मैग्नीशियम आयनों को समाहित करने के लिए विद्युत चुम्बकीय जाल का उपयोग करते हुए, उन्होंने परमाणुओं की अनुनाद [[आवृत्ति]] से बमुश्किल चरण से बाहर लेजर के साथ उन पर बमबारी की।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Bardi|first=Jason Socrates|date=2008-04-02|title=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms|url=https://physics.aps.org/story/v21/st11|journal=Physics|language=en-US|volume=21|doi=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> दोनों समूहों के शोध ने प्रकाश के यांत्रिक गुणों को चित्रित करने का काम किया।<ref name=":0" />इस समय के आसपास, लेजर शीतलन तकनीकों ने तापमान को लगभग 40 [[केल्विन]] तक कम करने की अनुमति दी थी। | ||
लेज़र | लेज़र शीतलन आयनों पर वाइनलैंड के काम से प्रभावित होकर, विलियम डैनियल फिलिप्स ने लेज़र कूल न्यूट्रल परमाणुओं पर समान सिद्धांत लागू किए। 1982 में, उन्होंने पहला पेपर प्रकाशित किया जिसमें तटस्थ परमाणुओं को लेजर से ठंडा किया गया।<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=William |title=एक परमाणु किरण का लेजर मंदी|journal=Physical Review Letters |date=1 March 1982 |volume=48 |issue=9 |pages=596–599 |doi=10.1103/PhysRevLett.48.596 |bibcode=1982PhRvL..48..596P |doi-access=free }}</ref> उपयोग की जाने वाली प्रक्रिया को अब [[ज़ीमन धीमा]] के रूप में जाना जाता है और यह परमाणु किरण को धीमा करने की मानक प्रौद्योगिकी है। | ||
=== आधुनिक प्रगति === | === आधुनिक प्रगति === | ||
| Line 66: | Line 67: | ||
==== परमाणु ==== | ==== परमाणु ==== | ||
विद्युत द्विध्रुव संक्रमण के लिए डॉपलर शीतलन सीमा सामान्यतः सैकड़ों माइक्रोकेल्विन में होती है। 1980 के दशक में इस सीमा को न्यूनतम प्राप्य तापमान के रूप में देखा गया था। तब आश्चर्य हुआ जब सोडियम परमाणुओं को 43 माइक्रोकेल्विन तक ठंडा किया गया जबकि उनकी डॉपलर शीतलन सीमा 240 माइक्रोकेल्विन है,<ref>{{cite journal |author1=Paul D. Lett |author2= Richard N. Watts |author3=Christoph I. Westbrook |author4= William D. Phillips |author5=A. Winnicki |author6= Phillip L. Gould |author7= Harold J. Metcalf | title=डॉपलर सीमा से नीचे लेजर कूल्ड परमाणुओं का अवलोकन| journal=PRL | year=1988 |volume= 61 |issue= 2 |pages= 169–172 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.169}}</ref> नए निम्न स्तर को लेजर ध्रुवीकरण के संयोजन में अधिक परमाणु राज्यों को जोड़कर समझाया गया था। लेज़र | विद्युत द्विध्रुव संक्रमण के लिए डॉपलर शीतलन सीमा सामान्यतः सैकड़ों माइक्रोकेल्विन में होती है। 1980 के दशक में इस सीमा को न्यूनतम प्राप्य तापमान के रूप में देखा गया था। तब आश्चर्य हुआ जब सोडियम परमाणुओं को 43 माइक्रोकेल्विन तक ठंडा किया गया जबकि उनकी डॉपलर शीतलन सीमा 240 माइक्रोकेल्विन है,<ref>{{cite journal |author1=Paul D. Lett |author2= Richard N. Watts |author3=Christoph I. Westbrook |author4= William D. Phillips |author5=A. Winnicki |author6= Phillip L. Gould |author7= Harold J. Metcalf | title=डॉपलर सीमा से नीचे लेजर कूल्ड परमाणुओं का अवलोकन| journal=PRL | year=1988 |volume= 61 |issue= 2 |pages= 169–172 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.169}}</ref> नए निम्न स्तर को लेजर ध्रुवीकरण के संयोजन में अधिक परमाणु राज्यों को जोड़कर समझाया गया था। लेज़र शीतलन की पिछली अवधारणाएँ बहुत सरल होने का निर्णय लिया गया था।<ref name=":1" />70 और 80 के दशक में प्रमुख लेजर शीतलन सफलताओं ने पहले से उपस्थित प्रौद्योगिकी में कई सुधार किए और पूर्ण शून्य से थोड़ा ऊपर तापमान के साथ नई खोजें कीं। परमाणु घड़ियों को अधिक सटीक बनाने और स्पेक्ट्रोस्कोपिक माप में सुधार करने के लिए शीतलन प्रक्रियाओं का उपयोग किया गया, और अल्ट्राकोल्ड तापमान पर पदार्थ की नई स्थिति का अवलोकन किया गया।<ref name=":2" /><ref name=":1" />पदार्थ की नई अवस्था, बोस-आइंस्टीन कंडेनसेट, 1995 में [[एरिक एलिन कॉर्नेल]], [[कार्ल वाइमन]] और [[वोल्फगैंग केटरले]] द्वारा देखी गई थी।<ref>{{cite journal |last1=Chin |first1=Cheng |title=अल्ट्राकोल्ड परमाणु गैसें मजबूत हो रही हैं|journal=National Science Review |date=1 June 2016 |volume=3 |issue=2 |pages=168–170 |doi=10.1093/nsr/nwv073 |doi-access=free }}</ref> | ||
लेजर | लेजर शीतलन का उपयोग मुख्य रूप से [[अल्ट्राकोल्ड परमाणु]]ओं को बनाने के लिए किया गया था। उदाहरण के लिए, [[क्वांटम भौतिकी]] में प्रयोगों को पूर्ण शून्य के करीब करने की आवश्यकता होती है जहां बोस-आइंस्टीन संक्षेपण जैसे अद्वितीय क्वांटम प्रभाव देखे जा सकते हैं। [[ऑप्टिकल घड़ी]] प्रयोगों में लेजर शीतलन भी प्राथमिक उपकरण है। | ||
==== अणु ==== | ==== अणु ==== | ||
2010 में, येल की टीम ने डायटोमिक अणु को सफलतापूर्वक लेजर-ठंडा किया।<ref>{{cite journal |author1=E. S. Shuman |author2=J. F. Barry |author3=D. DeMille | title=एक द्विपरमाणुक अणु का लेजर शीतलन| journal=Nature | year=2010 | volume=467 |issue=7317 | pages=820–823 | doi=10.1038/nature09443 | pmid=20852614|arxiv = 1103.6004 |bibcode = 2010Natur.467..820S |s2cid=4430586 }}</ref> 2016 में, Max-Planck-Institut_für_Quantenoptik के समूह ने ऑप्टोइलेक्ट्रिक सिसिफ़स | 2010 में, येल की टीम ने डायटोमिक अणु को सफलतापूर्वक लेजर-ठंडा किया।<ref>{{cite journal |author1=E. S. Shuman |author2=J. F. Barry |author3=D. DeMille | title=एक द्विपरमाणुक अणु का लेजर शीतलन| journal=Nature | year=2010 | volume=467 |issue=7317 | pages=820–823 | doi=10.1038/nature09443 | pmid=20852614|arxiv = 1103.6004 |bibcode = 2010Natur.467..820S |s2cid=4430586 }}</ref> 2016 में, Max-Planck-Institut_für_Quantenoptik के समूह ने ऑप्टोइलेक्ट्रिक सिसिफ़स शीतलन के माध्यम से [[formaldehyde]] को 420 μK तक सफलतापूर्वक ठंडा किया। <ref>[http://www.quantum-molecules.de/research.html#cooling Cooling] Quantum Molecules</ref> 2022 में, हार्वर्ड के समूह ने सफलतापूर्वक लेजर कूल्ड किया और CaOH को [[मैग्नेटो-ऑप्टिकल जाल]] में 720(40) μK तक फंसाया। <ref>{{cite journal |author1=N. B. Vilas |author2= C. Hallas |author3=L. Anderegg |author4=P. Robichaud |author5=A. Winnicki |author6=D. Mitra |author7=J. M. Doyle | title=पॉलीएटोमिक अणु का मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग और सब-डॉपलर कूलिंग| journal=Nature | year=2022 |volume= 606 |issue= 7912 |pages= 70–74 | doi=10.1038/s41586-022-04620-5 |pmid= 35650357 | arxiv = 2112.08349v1 |bibcode= 2022Natur.606...70V |s2cid= 245144894 }}</ref> | ||
'''यांत्रिक प्रणाली''' | '''यांत्रिक प्रणाली''' | ||
| Line 77: | Line 78: | ||
== तरीके == | == तरीके == | ||
लेजर | लेजर शीतलन का पहला उदाहरण, और अभी भी सबसे आम तरीका (इतना कि इसे अभी भी प्रायः 'लेजर कूलिंग' के रूप में संदर्भित किया जाता है) [[डॉप्लर शीतलन]] है। | ||
=== डॉपलर शीतलन === | === डॉपलर शीतलन === | ||
{{main| | {{main|डॉप्लर शीतलन}} | ||
[[File:Rubidium85 laser cooling.png|thumbnail|left|रूबिडियम-85 के मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग के लिए आवश्यक लेज़र: (ए) और (बी) अवशोषण (बिंदीदार रेखा पर लाल रंग का) और सहज उत्सर्जन चक्र दिखाते हैं, (सी) और (डी) निषिद्ध संक्रमण हैं, (ई) ) दर्शाता है कि यदि कोई | [[File:Rubidium85 laser cooling.png|thumbnail|left|रूबिडियम-85 के मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग के लिए आवश्यक लेज़र: (ए) और (बी) अवशोषण (बिंदीदार रेखा पर लाल रंग का) और सहज उत्सर्जन चक्र दिखाते हैं, (सी) और (डी) निषिद्ध संक्रमण हैं, (ई) ) दर्शाता है कि यदि कोई शीतलन लेज़र किसी परमाणु को F=3 अवस्था में उत्तेजित करता है, तो इसे गहरे निम्न हाइपरफाइन, F=2 अवस्था में क्षय होने की अनुमति दी जाती है, जो शीतलन प्रक्रिया को रोक देगा, यदि यह रिपम्पर लेज़र के लिए नहीं होता (f) ).]]डॉपलर कूलिंग, जो सामान्यतःमैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप देने के लिए चुंबकीय ट्रैपिंग बल के साथ होती है, लेजर शीतलन का अब तक का सबसे आम तरीका है। इसका उपयोग कम घनत्व वाली गैसों को [[डॉपलर शीतलन सीमा]] तक ठंडा करने के लिए किया जाता है, जो रूबिडियम-85 के लिए लगभग 150 विक: माइक्रोकेल्विन है। | ||
डॉपलर | डॉपलर शीतलन में, प्रारंभ में, प्रकाश की आवृत्ति को परमाणु में [[इलेक्ट्रॉनिक संक्रमण]] से थोड़ा नीचे ट्यून किया जाता है। चूँकि प्रकाश संक्रमण के लाल (अर्थात, कम आवृत्ति पर) लेज़र से ट्यून हो रहा है, डॉपलर प्रभाव के कारण, यदि परमाणु प्रकाश स्रोत की ओर बढ़ते हैं, तो वे अधिक फोटॉन को अवशोषित करेंगे। इस प्रकार यदि कोई दो विपरीत दिशाओं से प्रकाश लागू करता है, तो परमाणु हमेशा अपनी गति की दिशा के विपरीत इंगित करते हुए लेजर बीम से अधिक फोटॉन बिखेरेंगे। प्रत्येक प्रकीर्णन घटना में परमाणु फोटॉन के संवेग के बराबर संवेग खो देता है। यदि परमाणु, जो अब उत्तेजित अवस्था में है, अनायास फोटॉन उत्सर्जित करता है, तो इसे उसी मात्रा में गति से किक किया जाएगा, लेकिन यादृच्छिक दिशा में। चूंकि प्रारंभिक गति परिवर्तन शुद्ध हानि (गति की दिशा के विपरीत) है, जबकि बाद का परिवर्तन यादृच्छिक है, अवशोषण और उत्सर्जन प्रक्रिया का संभावित परिणाम परमाणु की गति को कम करना है, और इसलिए इसकी गति - इसकी प्रारंभिक प्रदान की गई है गति फोटॉन को बिखेरने से उत्पन्न होने वाली पुनरावृत्ति गति से अधिक थी। यदि अवशोषण और उत्सर्जन को कई बार दोहराया जाता है, तो औसत गति और इसलिए परमाणु की [[गतिज ऊर्जा]] कम हो जाएगी। चूँकि परमाणुओं के समूह का तापमान औसत यादृच्छिक आंतरिक गतिज ऊर्जा का माप है, यह परमाणुओं को ठंडा करने के बराबर है। | ||
=== एंटी-स्टोक्स कूलिंग === | === एंटी-स्टोक्स कूलिंग === | ||
एंटी-स्टोक्स | एंटी-स्टोक्स शीतलन का विचार सबसे पहले 1929 में प्रिंग्सहेम द्वारा आगे बढ़ाया गया था।<ref>P. Pringsheim (1929). {{cite news |title=Zwei Bemerkungen über den Unterschied von Lumineszenz- und Temperaturstrahlung |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01340652 |work=Zeitschrift für Physik |year=1929 |doi=10.1007/BF01340652 |last1=Pringsheim |first1=Peter |volume=57 |issue=11–12 |pages=739–746 }}</ref> जबकि डॉपलर शीतलन नमूने के ट्रांसलेशनल तापमान को कम करता है, एंटी-स्टोक्स शीतलन माध्यम के कंपन या फोनन उत्तेजना को कम करता है। यह किसी पदार्थ को निचली ऊर्जा अवस्था से उच्चतर अवस्था में लेज़र बीम के साथ पंप करके पूरा किया जाता है और इसके बाद उसे और भी निचली ऊर्जा अवस्था में उत्सर्जित किया जाता है। कुशल शीतलन के लिए मुख्य शर्त यह है कि अंतिम अवस्था में एंटी-स्टोक्स उत्सर्जन दर अन्य राज्यों की तुलना में काफी बड़ी हो और साथ ही गैर-विकिरणीय विश्राम दर भी हो। क्योंकि कंपन या फोनन ऊर्जा डॉपलर चौड़ीकरण से जुड़ी ऊर्जा से कई गुना बड़ी हो सकती है, एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए खर्च किए गए प्रति लेजर फोटॉन की गर्मी हटाने की दक्षता डॉपलर शीतलन की तुलना में अधिक हो सकती है। एंटी-स्टोक्स शीतलन प्रभाव को सबसे पहले सीओ में डीजेउ और व्हिटनी द्वारा प्रदर्शित किया गया था<sub>2</sub> गैस.<ref>N. Djeu and W.T. Whitney (1981) {{cite news |title=Laser cooling by spontaneous anti-Stokes scattering |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.46.236 |work=Physical Review Letters|year=1981 |doi=10.1103/PhysRevLett.46.236 |last1=Djeu |first1=N. |last2=Whitney |first2=W. T. |volume=46 |issue=4 |pages=236–239 }}</ref> किसी ठोस में पहला एंटी-स्टोक्स शीतलन एपस्टीन एट अल द्वारा प्रदर्शित किया गया था। येटेरबियम डोप्ड फ्लोराइड ग्लास के नमूने में।<ref>R.I. Epstein, M.I. Buchwald, B.C. Edwards, T.R. Gosnell, and C.E. Mungan (1995) {{cite news |title=Observation of laser-induced fluorescent cooling of a solid |url=https://www.nature.com/articles/377500a0 |work=Nature }}</ref> | ||
ठोस पदार्थों के एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए संभावित व्यावहारिक अनुप्रयोगों में विकिरण संतुलित ठोस अवस्था लेजर और कंपन-मुक्त ऑप्टिकल प्रशीतन सम्मिलित हैं।<ref>S.R. Bowman (1999) {{cite news |title=Lasers without internal heat generation |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/737628 |work=IEEE Journal of Quantum Elect |year=1999 |doi=10.1109/3.737628 |last1=Bowman |first1=S.R. |volume=35 |pages=115–122 }}</ref><ref>D.V. Seletskiy, R. Epstein, and M. Sheik-Bahae (2016) {{cite news |title=Laser cooling in solids: advances and prospects |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0034-4885/79/9/096401/meta |work=Reports on Progress in Physics |year=2016 |doi=10.1088/0034-4885/79/9/096401 |last1=Seletskiy |first1=Denis V. |last2=Epstein |first2=Richard |last3=Sheik-Bahae |first3=Mansoor |volume=79 |issue=9 |page=096401 }} </ref> | ठोस पदार्थों के एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए संभावित व्यावहारिक अनुप्रयोगों में विकिरण संतुलित ठोस अवस्था लेजर और कंपन-मुक्त ऑप्टिकल प्रशीतन सम्मिलित हैं।<ref>S.R. Bowman (1999) {{cite news |title=Lasers without internal heat generation |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/737628 |work=IEEE Journal of Quantum Elect |year=1999 |doi=10.1109/3.737628 |last1=Bowman |first1=S.R. |volume=35 |pages=115–122 }}</ref><ref>D.V. Seletskiy, R. Epstein, and M. Sheik-Bahae (2016) {{cite news |title=Laser cooling in solids: advances and prospects |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0034-4885/79/9/096401/meta |work=Reports on Progress in Physics |year=2016 |doi=10.1088/0034-4885/79/9/096401 |last1=Seletskiy |first1=Denis V. |last2=Epstein |first2=Richard |last3=Sheik-Bahae |first3=Mansoor |volume=79 |issue=9 |page=096401 }} </ref> | ||
'''अन्य विधियाँ''' | '''अन्य विधियाँ''' | ||
लेजर | लेजर शीतलन के अन्य तरीकों में सम्मिलित हैं: | ||
* [[सिसिफस का ठंडा होना]]<ref>[https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/phillips-lecture.pdf Laser cooling and trapping of neutral atoms] Nobel Lecture by [[William Daniel Phillips|William D. Phillips]], Dec 8, 1997: {{cite journal | doi = 10.1103/RevModPhys.70.721 | bibcode=1998RvMP...70..721P | volume=70 | title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms | year=1998 | journal=Reviews of Modern Physics | pages=721–741 | last1 = Phillips | first1 = William D.| issue=3 | doi-access=free }}</ref> | * [[सिसिफस का ठंडा होना]]<ref>[https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/phillips-lecture.pdf Laser cooling and trapping of neutral atoms] Nobel Lecture by [[William Daniel Phillips|William D. Phillips]], Dec 8, 1997: {{cite journal | doi = 10.1103/RevModPhys.70.721 | bibcode=1998RvMP...70..721P | volume=70 | title=Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms | year=1998 | journal=Reviews of Modern Physics | pages=721–741 | last1 = Phillips | first1 = William D.| issue=3 | doi-access=free }}</ref> | ||
[[साइडबैंड कूलिंग का समाधान किया गया]] का समाधान | [[साइडबैंड कूलिंग का समाधान किया गया|साइडबैंड शीतलन का समाधान किया गया]] का समाधान | ||
* रमन शीतलन | * रमन शीतलन | ||
* वेग चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग (वीएससीपीटी)<ref>{{cite journal |author1=A. Aspect |author2=E. Arimondo |author3=R. Kaiser |author4=N. Vansteenkiste |author5=C. Cohen-Tannoudji | title=वेग-चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग द्वारा वन-फोटॉन रिकॉइल एनर्जी के नीचे लेजर कूलिंग| journal=Physical Review Letters | year=1988 | volume=61 |issue=7 | pages=826–829 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.826 |pmid=10039440 | bibcode=1988PhRvL..61..826A|doi-access=free }}</ref> | * वेग चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग (वीएससीपीटी)<ref>{{cite journal |author1=A. Aspect |author2=E. Arimondo |author3=R. Kaiser |author4=N. Vansteenkiste |author5=C. Cohen-Tannoudji | title=वेग-चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग द्वारा वन-फोटॉन रिकॉइल एनर्जी के नीचे लेजर कूलिंग| journal=Physical Review Letters | year=1988 | volume=61 |issue=7 | pages=826–829 | doi=10.1103/PhysRevLett.61.826 |pmid=10039440 | bibcode=1988PhRvL..61..826A|doi-access=free }}</ref> | ||
| Line 106: | Line 107: | ||
==यह भी देखें== | ==यह भी देखें== | ||
* {{annotated link| | * {{annotated link|लेज़र लेखों की सूची}} | ||
* {{annotated link|Optical tweezers}} | * {{annotated link|Optical tweezers}} | ||
* {{annotated link|Zeeman slower|Zeeman Slower}} | * {{annotated link|Zeeman slower|Zeeman Slower}} | ||
* {{annotated link| | * {{annotated link|मोसबाउर प्रभाव}} | ||
* {{annotated link|Mössbauer spectroscopy}} | * {{annotated link|Mössbauer spectroscopy}} | ||
* {{annotated link| | * {{annotated link|क्वांटम रेफ्रिजरेटर}} | ||
* {{annotated link|Timeline of low-temperature technology}} | * {{annotated link|Timeline of low-temperature technology}} | ||
* [[कण किरण शीतलन]] | * [[कण किरण शीतलन]] | ||
| Line 123: | Line 124: | ||
* {{cite book |doi=10.1142/6631 |title=परमाणु भौतिकी में प्रगति|year=2011 |last1=Cohen-Tannoudji |first1=Claude |last2=Guéry-Odelin |first2=David |isbn=978-981-277-496-5 }} | * {{cite book |doi=10.1142/6631 |title=परमाणु भौतिकी में प्रगति|year=2011 |last1=Cohen-Tannoudji |first1=Claude |last2=Guéry-Odelin |first2=David |isbn=978-981-277-496-5 }} | ||
* {{cite web|last=Bowley|first=Roger|title=लेज़र कूलिंग|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/lasercooling.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|author2=Copeland, Ed |year=2010}} | * {{cite web|last=Bowley|first=Roger|title=लेज़र कूलिंग|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/lasercooling.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|author2=Copeland, Ed |year=2010}} | ||
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/optmod/lascool.html लेजर | * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/optmod/lascool.html लेजर] शीतलन [[हाइपरफिजिक्स]] | ||
{{Lasers|state=autocollapse}} | {{Lasers|state=autocollapse}} | ||
{{Authority control}} | {{Authority control}} | ||
Revision as of 20:02, 9 August 2023
| 1 | स्थिर परमाणु लेजर को न तो लाल देखता है और न ही नीला-स्थानांतरित होता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है। |
|---|---|
| 2 | लेज़र से दूर जाने वाला परमाणु इसे लाल-स्थानांतरित देखता है और फोटॉन को अवशोषित नहीं करता है। |
| 3.1 | लेज़र की ओर बढ़ने वाला परमाणु इसे नीला-शिफ्टेड देखता है और फोटॉन को अवशोषित कर लेता है, जिससे परमाणु धीमा हो जाता है। |
| 3.2 | फोटॉन परमाणु को उत्तेजित करता है, इलेक्ट्रॉन को उच्च क्वांटम अवस्था में ले जाता है। |
| 3.3 | परमाणु फोटॉन को पुनः उत्सर्जित करता है। चूंकि इसकी दिशा यादृच्छिक है, इसलिए कई अवशोषण-उत्सर्जन चक्रों में गति में कोई शुद्ध परिवर्तन नहीं होता है। |
लेजर शीतलन में कई प्रौद्योगिकी सम्मिलित हैं जिनमें परमाणुओं, अणुओं और छोटे यांत्रिक प्रणालियों को ठंडा किया जाता है, जो प्रायः पूर्ण शून्य के निकट तापमान तक पहुंचते हैं। लेज़र शीतलन प्रौद्योगिकी इस तथ्य पर निर्भर करती है कि जब कोई वस्तु (सामान्यतः परमाणु) फोटॉन (प्रकाश का कण) को अवशोषित और पुन: उत्सर्जित करती है तो उसकी गति परिवर्तित हो जाती है। कणों के समूह के लिए, उनका ऊष्मप्रवैगिकी तापमान उनके वेग में भिन्नता के समानुपाती होता है। अर्थात्, कणों के मध्य अधिक सजातीय वेग कम तापमान से युग्मित होते हैं। लेजर शीतलन प्रौद्योगिकी कणों के समूह के वेग वितरण को संपीड़ित करने के लिए प्रकाश के उपरोक्त यांत्रिक प्रभाव के साथ परमाणु स्पेक्ट्रोस्कोपी को जोड़ती है, जिससे कणों को ठंडा किया जाता है।
1997 में भौतिकी में नोबेल पुरस्कार क्लाउड कोहेन-तन्नौदजी, स्टीवन चू और विलियम डैनियल फिलिप्स को लेजर प्रकाश के साथ परमाणुओं को ठंडा करने और शांत करने की विधि के विकास के लिए प्रदान किया गया था।[1]
इतिहास
विकिरण दबाव
विकिरण दबाव वह बल है जो विद्युत चुम्बकीय विकिरण पदार्थ पर लगाता है। 1873 में मैक्सवेल ने विद्युत चुंबकत्व पर अपना ग्रंथ प्रकाशित किया जिसमें उन्होंने विकिरण दबाव की भविष्यवाणी की है।[2] लेबेडेव द्वारा प्रथम बार बल का प्रयोगात्मक प्रदर्शन किया गया था और 1900 में पेरिस में सम्मेलन में इसकी रिपोर्ट दी गई थी,[3] और अंत में 1901 में अधिक विस्तार से प्रकाशित किया गया था।[4] लेबेडेव के माप के पश्चात अर्नेस्ट फॉक्स निकोल्स और गॉर्डन फेरी हल ने भी 1901 में विकिरण दबाव के बल का प्रदर्शन किया,[5] और 1903 में परिष्कृत माप की रिपोर्ट दी गई थी।[6][7]
1933 में, ओटो फ्रिस्क ने प्रकाश के साथ सोडियम परमाणुओं की परमाणु किरण को विक्षेपित किया।
[8] यह प्रतिध्वनित अवशोषक पर कार्य करने वाले विकिरण दबाव का प्रथम अनुभव था।
लेजर शीतलन प्रस्ताव
परमाणु हेरफेर प्रयोगों में लेज़रों की शुरूआत ने 1970 के दशक के मध्य में लेज़र शीतलन प्रस्तावों के आगमन के रूप में कार्य किया। लेजर शीतलन को 1975 में दो अलग-अलग अनुसंधान समूहों द्वारा अलग से प्रस्तावित किया गया था: थियोडोर डब्ल्यू. हैनश|हैनश और आर्थर लियोनार्ड शॉलो, और डेविड वाइनलैंड और हंस जॉर्ज डेहमेल्ट। दोनों प्रस्तावों ने विकिरण बलों के साथ परमाणुओं में गर्मी-आधारित वेग को धीमा करने की प्रक्रिया की रूपरेखा तैयार की।[9] हैन्श और शॉलो के पेपर में, प्रकाश को प्रतिबिंबित करने वाली किसी भी वस्तु पर विकिरण दबाव के प्रभाव का वर्णन किया गया है। वह अवधारणा तब गैस में परमाणुओं के ठंडा होने से जुड़ी थी।[10] लेज़र शीतलन के ये शुरुआती प्रस्ताव केवल प्रकीर्णन बल, विकिरण दबाव का नाम, पर निर्भर थे।
1970 के दशक के उत्तरार्ध में, आर्थर अश्किन ने बताया कि कैसे विकिरण बलों का उपयोग परमाणुओं को ठंडा करने और फंसाने के लिए किया जा सकता है।[11] उन्होंने इस बात पर जोर दिया कि कैसे यह प्रक्रिया जाल से निकले परमाणुओं के बिना लंबे स्पेक्ट्रोस्कोपी माप की अनुमति दे सकती है और विभिन्न परमाणुओं के मध्य बातचीत का अध्ययन करने के लिए प्रकाशिकी जाल के ओवरलैपिंग का प्रस्ताव रखा।[12]
प्रारंभिक अहसास
1978 में एश्किन के पत्र का बारीकी से अनुसरण करते हुए, दो शोध समूहों: वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स, और न्यूहौसर, होहेनस्टैट, टॉस्चेक और डेहमेल्ट ने उस काम को और परिष्कृत किया।[9]विशेष रूप से, वाइनलैंड, ड्रुलिंगर और वॉल्स स्पेक्ट्रोस्कोपी के सुधार से चिंतित थे। समूह ने विकिरण दबाव का उपयोग करके प्रक्रिया के माध्यम से प्रयोगात्मक रूप से परमाणुओं के ठंडा होने का प्रदर्शन करने के बारे में लिखा। वे ऑप्टिकल ट्रैप में विकिरण दबाव का उपयोग करने के लिए प्राथमिकता का हवाला देते हैं, फिर भी डॉपलर प्रभाव की उपस्थिति के कारण पिछले मॉडल की अप्रभावीता की आलोचना करते हैं। प्रभाव को कम करने के प्रयास में, उन्होंने कमरे के तापमान से नीचे मैगनीशियम आयनों को ठंडा करने का वैकल्पिक उपाय लागू किया।[13] मैग्नीशियम आयनों को समाहित करने के लिए विद्युत चुम्बकीय जाल का उपयोग करते हुए, उन्होंने परमाणुओं की अनुनाद आवृत्ति से बमुश्किल चरण से बाहर लेजर के साथ उन पर बमबारी की।[14] दोनों समूहों के शोध ने प्रकाश के यांत्रिक गुणों को चित्रित करने का काम किया।[9]इस समय के आसपास, लेजर शीतलन तकनीकों ने तापमान को लगभग 40 केल्विन तक कम करने की अनुमति दी थी।
लेज़र शीतलन आयनों पर वाइनलैंड के काम से प्रभावित होकर, विलियम डैनियल फिलिप्स ने लेज़र कूल न्यूट्रल परमाणुओं पर समान सिद्धांत लागू किए। 1982 में, उन्होंने पहला पेपर प्रकाशित किया जिसमें तटस्थ परमाणुओं को लेजर से ठंडा किया गया।[15] उपयोग की जाने वाली प्रक्रिया को अब ज़ीमन धीमा के रूप में जाना जाता है और यह परमाणु किरण को धीमा करने की मानक प्रौद्योगिकी है।
आधुनिक प्रगति
परमाणु
विद्युत द्विध्रुव संक्रमण के लिए डॉपलर शीतलन सीमा सामान्यतः सैकड़ों माइक्रोकेल्विन में होती है। 1980 के दशक में इस सीमा को न्यूनतम प्राप्य तापमान के रूप में देखा गया था। तब आश्चर्य हुआ जब सोडियम परमाणुओं को 43 माइक्रोकेल्विन तक ठंडा किया गया जबकि उनकी डॉपलर शीतलन सीमा 240 माइक्रोकेल्विन है,[16] नए निम्न स्तर को लेजर ध्रुवीकरण के संयोजन में अधिक परमाणु राज्यों को जोड़कर समझाया गया था। लेज़र शीतलन की पिछली अवधारणाएँ बहुत सरल होने का निर्णय लिया गया था।[14]70 और 80 के दशक में प्रमुख लेजर शीतलन सफलताओं ने पहले से उपस्थित प्रौद्योगिकी में कई सुधार किए और पूर्ण शून्य से थोड़ा ऊपर तापमान के साथ नई खोजें कीं। परमाणु घड़ियों को अधिक सटीक बनाने और स्पेक्ट्रोस्कोपिक माप में सुधार करने के लिए शीतलन प्रक्रियाओं का उपयोग किया गया, और अल्ट्राकोल्ड तापमान पर पदार्थ की नई स्थिति का अवलोकन किया गया।[11][14]पदार्थ की नई अवस्था, बोस-आइंस्टीन कंडेनसेट, 1995 में एरिक एलिन कॉर्नेल, कार्ल वाइमन और वोल्फगैंग केटरले द्वारा देखी गई थी।[17] लेजर शीतलन का उपयोग मुख्य रूप से अल्ट्राकोल्ड परमाणुओं को बनाने के लिए किया गया था। उदाहरण के लिए, क्वांटम भौतिकी में प्रयोगों को पूर्ण शून्य के करीब करने की आवश्यकता होती है जहां बोस-आइंस्टीन संक्षेपण जैसे अद्वितीय क्वांटम प्रभाव देखे जा सकते हैं। ऑप्टिकल घड़ी प्रयोगों में लेजर शीतलन भी प्राथमिक उपकरण है।
अणु
2010 में, येल की टीम ने डायटोमिक अणु को सफलतापूर्वक लेजर-ठंडा किया।[18] 2016 में, Max-Planck-Institut_für_Quantenoptik के समूह ने ऑप्टोइलेक्ट्रिक सिसिफ़स शीतलन के माध्यम से formaldehyde को 420 μK तक सफलतापूर्वक ठंडा किया। [19] 2022 में, हार्वर्ड के समूह ने सफलतापूर्वक लेजर कूल्ड किया और CaOH को मैग्नेटो-ऑप्टिकल जाल में 720(40) μK तक फंसाया। [20]
यांत्रिक प्रणाली
2007 में, MIT टीम ने मैक्रो-स्केल (1 ग्राम) ऑब्जेक्ट को 0.8 K तक सफलतापूर्वक लेजर-कूल्ड किया।[21] 2011 में, कैलिफोर्निया इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी और वियना विश्वविद्यालय की टीम (10 माइक्रोन x 1 माइक्रोन) यांत्रिक वस्तु को उसकी क्वांटम ग्राउंड अवस्था में लेजर-कूल करने वाली पहली टीम बनी।[22]
तरीके
लेजर शीतलन का पहला उदाहरण, और अभी भी सबसे आम तरीका (इतना कि इसे अभी भी प्रायः 'लेजर कूलिंग' के रूप में संदर्भित किया जाता है) डॉप्लर शीतलन है।
डॉपलर शीतलन
डॉपलर कूलिंग, जो सामान्यतःमैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैप देने के लिए चुंबकीय ट्रैपिंग बल के साथ होती है, लेजर शीतलन का अब तक का सबसे आम तरीका है। इसका उपयोग कम घनत्व वाली गैसों को डॉपलर शीतलन सीमा तक ठंडा करने के लिए किया जाता है, जो रूबिडियम-85 के लिए लगभग 150 विक: माइक्रोकेल्विन है।
डॉपलर शीतलन में, प्रारंभ में, प्रकाश की आवृत्ति को परमाणु में इलेक्ट्रॉनिक संक्रमण से थोड़ा नीचे ट्यून किया जाता है। चूँकि प्रकाश संक्रमण के लाल (अर्थात, कम आवृत्ति पर) लेज़र से ट्यून हो रहा है, डॉपलर प्रभाव के कारण, यदि परमाणु प्रकाश स्रोत की ओर बढ़ते हैं, तो वे अधिक फोटॉन को अवशोषित करेंगे। इस प्रकार यदि कोई दो विपरीत दिशाओं से प्रकाश लागू करता है, तो परमाणु हमेशा अपनी गति की दिशा के विपरीत इंगित करते हुए लेजर बीम से अधिक फोटॉन बिखेरेंगे। प्रत्येक प्रकीर्णन घटना में परमाणु फोटॉन के संवेग के बराबर संवेग खो देता है। यदि परमाणु, जो अब उत्तेजित अवस्था में है, अनायास फोटॉन उत्सर्जित करता है, तो इसे उसी मात्रा में गति से किक किया जाएगा, लेकिन यादृच्छिक दिशा में। चूंकि प्रारंभिक गति परिवर्तन शुद्ध हानि (गति की दिशा के विपरीत) है, जबकि बाद का परिवर्तन यादृच्छिक है, अवशोषण और उत्सर्जन प्रक्रिया का संभावित परिणाम परमाणु की गति को कम करना है, और इसलिए इसकी गति - इसकी प्रारंभिक प्रदान की गई है गति फोटॉन को बिखेरने से उत्पन्न होने वाली पुनरावृत्ति गति से अधिक थी। यदि अवशोषण और उत्सर्जन को कई बार दोहराया जाता है, तो औसत गति और इसलिए परमाणु की गतिज ऊर्जा कम हो जाएगी। चूँकि परमाणुओं के समूह का तापमान औसत यादृच्छिक आंतरिक गतिज ऊर्जा का माप है, यह परमाणुओं को ठंडा करने के बराबर है।
एंटी-स्टोक्स कूलिंग
एंटी-स्टोक्स शीतलन का विचार सबसे पहले 1929 में प्रिंग्सहेम द्वारा आगे बढ़ाया गया था।[23] जबकि डॉपलर शीतलन नमूने के ट्रांसलेशनल तापमान को कम करता है, एंटी-स्टोक्स शीतलन माध्यम के कंपन या फोनन उत्तेजना को कम करता है। यह किसी पदार्थ को निचली ऊर्जा अवस्था से उच्चतर अवस्था में लेज़र बीम के साथ पंप करके पूरा किया जाता है और इसके बाद उसे और भी निचली ऊर्जा अवस्था में उत्सर्जित किया जाता है। कुशल शीतलन के लिए मुख्य शर्त यह है कि अंतिम अवस्था में एंटी-स्टोक्स उत्सर्जन दर अन्य राज्यों की तुलना में काफी बड़ी हो और साथ ही गैर-विकिरणीय विश्राम दर भी हो। क्योंकि कंपन या फोनन ऊर्जा डॉपलर चौड़ीकरण से जुड़ी ऊर्जा से कई गुना बड़ी हो सकती है, एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए खर्च किए गए प्रति लेजर फोटॉन की गर्मी हटाने की दक्षता डॉपलर शीतलन की तुलना में अधिक हो सकती है। एंटी-स्टोक्स शीतलन प्रभाव को सबसे पहले सीओ में डीजेउ और व्हिटनी द्वारा प्रदर्शित किया गया था2 गैस.[24] किसी ठोस में पहला एंटी-स्टोक्स शीतलन एपस्टीन एट अल द्वारा प्रदर्शित किया गया था। येटेरबियम डोप्ड फ्लोराइड ग्लास के नमूने में।[25] ठोस पदार्थों के एंटी-स्टोक्स शीतलन के लिए संभावित व्यावहारिक अनुप्रयोगों में विकिरण संतुलित ठोस अवस्था लेजर और कंपन-मुक्त ऑप्टिकल प्रशीतन सम्मिलित हैं।[26][27]
अन्य विधियाँ
लेजर शीतलन के अन्य तरीकों में सम्मिलित हैं:
साइडबैंड शीतलन का समाधान किया गया का समाधान
- रमन शीतलन
- वेग चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग (वीएससीपीटी)[29]
- ग्रे गुड़
- ऑप्टिकल गुड़
- गुहा-मध्यस्थता शीतलन[30]
- ज़ीमन धीमी गति का उपयोग करें
- विद्युतचुंबकीय रूप से प्रेरित पारदर्शिता|विद्युतचुंबकीय रूप से प्रेरित पारदर्शिता (ईआईटी) शीतलन[31]
- #एंटी-स्टोक्स कूलिंग|ठोस पदार्थों में एंटी-स्टोक्स कूलिंग
- ध्रुवीकरण ढाल शीतलन
यह भी देखें
- लेज़र लेखों की सूची
- Optical tweezers
- Zeeman Slower
- मोसबाउर प्रभाव
- Mössbauer spectroscopy
- क्वांटम रेफ्रिजरेटर
- Timeline of low-temperature technology
- कण किरण शीतलन
संदर्भ
- ↑ "The Nobel Prize in Physics 1997". Nobel Foundation. Archived from the original on 7 October 2008. Retrieved 9 October 2008.
- ↑
Maxwell, J.C. (1873). A Treatise on Electricity and Magnetism (1st edition), II. Oxford. p. 391.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link) - ↑ Lebedew, Pyotr (1900). Les forces de Maxwell-Bartoli dues à la pression de la lumière (PDF). Rapports présentés au Congrès International de Physique. Vol. 2. Paris. p. 133.
- ↑ Lebedew, P. (1901). "Untersuchungen über die Druckkräfte des Lichtes". Annalen der Physik. 311 (11): 433–458. Bibcode:1901AnP...311..433L. doi:10.1002/andp.19013111102.
- ↑ Nichols, E.F.; Hull, G.F. (1901). "A Preliminary Communication on the Pressure of Heat and Light Radiation". Physical Review. Series I. 13 (5): 307–320. Bibcode:1901PhRvI..13..307N. doi:10.1103/PhysRevSeriesI.13.307.
- ↑ Nichols and Hull, E.F. and G.F. (1903). "The Pressure Due To Radiation . (Second Paper.)". Physical Review. 17 (1): 26–50. Bibcode:1903PhRvI..17...26N. doi:10.1103/PhysRevSeriesI.17.26.
- ↑ Nichols and Hull, E.F. and G.F. (1903). "The Pressure Due To Radiation. (Second Paper.)". Physical Review. 17 (2): 91–104. Bibcode:1903PhRvI..17...91N. doi:10.1103/PhysRevSeriesI.17.91.
- ↑ Frisch, R. (1933). "Experimenteller Nachweis des Einsteinschen Strahlungsrückstoßes". Zeitschrift für Physik. 86 (1–2): 42–48. Bibcode:1933ZPhy...86...42F. doi:10.1007/BF01340182. S2CID 123038196.
- ↑ 9.0 9.1 9.2 Phillips, William D. (1998). "Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms". Reviews of Modern Physics. 70 (3): 721–741. Bibcode:1998RvMP...70..721P. doi:10.1103/revmodphys.70.721.
- ↑ Hänsch, T.W.; Schawlow, A.L. (January 1975). "लेजर विकिरण द्वारा गैसों को ठंडा करना". Optics Communications. 13 (1): 68–69. Bibcode:1975OptCo..13...68H. doi:10.1016/0030-4018(75)90159-5.
- ↑ 11.0 11.1 Adams and Riis, Charles S. and Erling. "Laser Cooling and Manipulation of Neutral Particles" (PDF). New Optics.
- ↑ Ashkin, A. (1978). "अनुनाद विकिरण दबाव द्वारा परमाणुओं को फँसाना". Physical Review Letters. 40 (12): 729–732. Bibcode:1978PhRvL..40..729A. doi:10.1103/physrevlett.40.729.
- ↑ Wineland, D. J.; Drullinger, R. E.; Walls, F. L. (1978). "बाध्य अनुनाद अवशोषकों का विकिरण-दबाव शीतलन". Physical Review Letters. 40 (25): 1639–1642. Bibcode:1978PhRvL..40.1639W. doi:10.1103/physrevlett.40.1639.
- ↑ 14.0 14.1 14.2 Bardi, Jason Socrates (2008-04-02). "Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms". Physics (in English). 21. doi:10.1103/physrevfocus.21.11.
- ↑ Phillips, William (1 March 1982). "एक परमाणु किरण का लेजर मंदी". Physical Review Letters. 48 (9): 596–599. Bibcode:1982PhRvL..48..596P. doi:10.1103/PhysRevLett.48.596.
- ↑ Paul D. Lett; Richard N. Watts; Christoph I. Westbrook; William D. Phillips; A. Winnicki; Phillip L. Gould; Harold J. Metcalf (1988). "डॉपलर सीमा से नीचे लेजर कूल्ड परमाणुओं का अवलोकन". PRL. 61 (2): 169–172. doi:10.1103/PhysRevLett.61.169.
- ↑ Chin, Cheng (1 June 2016). "अल्ट्राकोल्ड परमाणु गैसें मजबूत हो रही हैं". National Science Review. 3 (2): 168–170. doi:10.1093/nsr/nwv073.
- ↑ E. S. Shuman; J. F. Barry; D. DeMille (2010). "एक द्विपरमाणुक अणु का लेजर शीतलन". Nature. 467 (7317): 820–823. arXiv:1103.6004. Bibcode:2010Natur.467..820S. doi:10.1038/nature09443. PMID 20852614. S2CID 4430586.
- ↑ Cooling Quantum Molecules
- ↑ N. B. Vilas; C. Hallas; L. Anderegg; P. Robichaud; A. Winnicki; D. Mitra; J. M. Doyle (2022). "पॉलीएटोमिक अणु का मैग्नेटो-ऑप्टिकल ट्रैपिंग और सब-डॉपलर कूलिंग". Nature. 606 (7912): 70–74. arXiv:2112.08349v1. Bibcode:2022Natur.606...70V. doi:10.1038/s41586-022-04620-5. PMID 35650357. S2CID 245144894.
- ↑ "लेज़र-कूलिंग बड़ी वस्तु को पूर्ण शून्य के निकट लाती है". ScienceDaily.
- ↑ Caltech Team Uses Laser Light to Cool Object to Quantum Ground State. Caltech.edu. Retrieved June 27, 2013. Updated 10/05/2011
- ↑ P. Pringsheim (1929). Pringsheim, Peter (1929). "Zwei Bemerkungen über den Unterschied von Lumineszenz- und Temperaturstrahlung". Zeitschrift für Physik. Vol. 57, no. 11–12. pp. 739–746. doi:10.1007/BF01340652.
- ↑ N. Djeu and W.T. Whitney (1981) Djeu, N.; Whitney, W. T. (1981). "Laser cooling by spontaneous anti-Stokes scattering". Physical Review Letters. Vol. 46, no. 4. pp. 236–239. doi:10.1103/PhysRevLett.46.236.
- ↑ R.I. Epstein, M.I. Buchwald, B.C. Edwards, T.R. Gosnell, and C.E. Mungan (1995) "Observation of laser-induced fluorescent cooling of a solid". Nature.
- ↑ S.R. Bowman (1999) Bowman, S.R. (1999). "Lasers without internal heat generation". IEEE Journal of Quantum Elect. Vol. 35. pp. 115–122. doi:10.1109/3.737628.
- ↑ D.V. Seletskiy, R. Epstein, and M. Sheik-Bahae (2016) Seletskiy, Denis V.; Epstein, Richard; Sheik-Bahae, Mansoor (2016). "Laser cooling in solids: advances and prospects". Reports on Progress in Physics. Vol. 79, no. 9. p. 096401. doi:10.1088/0034-4885/79/9/096401.
- ↑ Laser cooling and trapping of neutral atoms Nobel Lecture by William D. Phillips, Dec 8, 1997: Phillips, William D. (1998). "Nobel Lecture: Laser cooling and trapping of neutral atoms". Reviews of Modern Physics. 70 (3): 721–741. Bibcode:1998RvMP...70..721P. doi:10.1103/RevModPhys.70.721.
- ↑ A. Aspect; E. Arimondo; R. Kaiser; N. Vansteenkiste; C. Cohen-Tannoudji (1988). "वेग-चयनात्मक सुसंगत जनसंख्या ट्रैपिंग द्वारा वन-फोटॉन रिकॉइल एनर्जी के नीचे लेजर कूलिंग". Physical Review Letters. 61 (7): 826–829. Bibcode:1988PhRvL..61..826A. doi:10.1103/PhysRevLett.61.826. PMID 10039440.
- ↑ Peter Horak; Gerald Hechenblaikner; Klaus M. Gheri; Herwig Stecher; Helmut Ritsch (1988). "मजबूत युग्मन व्यवस्था में गुहा-प्रेरित परमाणु शीतलन". Physical Review Letters. 79 (25): 4974–4977. Bibcode:1997PhRvL..79.4974H. doi:10.1103/PhysRevLett.79.4974.
- ↑ Haller, Elmar; Hudson, James; Kelly, Andrew; Cotta, Dylan A.; Peaudecerf, Bruno; Bruce, Graham D.; Kuhr, Stefan (2015). "क्वांटम-गैस माइक्रोस्कोप में फर्मिऑन की एकल-परमाणु इमेजिंग". Nature Physics. 11 (9): 738–742. arXiv:1503.02005. Bibcode:2015NatPh..11..738H. doi:10.1038/nphys3403. S2CID 51991496.
अतिरिक्त स्रोत
- Foot, C. J. (2005). परमाणु भौतिकी. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850695-9.
- Cohen-Tannoudji, Claude; Guéry-Odelin, David (2011). परमाणु भौतिकी में प्रगति. doi:10.1142/6631. ISBN 978-981-277-496-5.
- Bowley, Roger; Copeland, Ed (2010). "लेज़र कूलिंग". Sixty Symbols. Brady Haran for the University of Nottingham.
- लेजर शीतलन हाइपरफिजिक्स
श्रेणी:ऊष्मप्रवैगिकी श्रेणी:परमाणु भौतिकी श्रेणी:शीतलन तकनीक श्रेणी:लेजर अनुप्रयोग